I ten tekst ma swoj\u0105 histori\u0119. Pod koniec 1986 r., wobec mno\u017c\u0105cych si\u0119 interwencji cenzury w teksty dotykaj\u0105ce polskiej walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, zaproponowa\u0142em red. K. Koz\u0142owskiemu, i\u017c zamiast o Polakach, napisz\u0119 o Kurdach. Koz\u0142owski ch\u0119tnie wydruko-wa\u0142 poni\u017cszy tekst, a w tydzie\u0144 potem przeczyta\u0142em list od jakiego\u015b zdumionego czytelnika-orientalisty, kt\u00f3ry pyta\u0142, dlaczego ci Kurdowie tacy niepodobni do Kurd\u00f3w. Koz\u0142owski z u\u015bmiechem zaproponowa\u0142, abym wyja\u015bni\u0142 czytelnikowi. Nie skorzysta\u0142em.<\/p>\n
<\/p>\n
\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0K U R D O W I E\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n Tygodnik Powszechny, 7 grudnia 1986 r.<\/p>\n JERZY\u00a0 JASTRZ\u0118BOWSKI<\/p>\n <\/p>\n Niedawne depesze agencyjne z frontu iracko-ira\u0144skiego brzmia\u0142y oryginalnie, nawet jak na piek\u0142o Bliskiego Wschodu. Ira\u0144ska agencja prasowa donosi\u0142a, \u017ce na ty\u0142ach wojsk irackich trwa\u0142y walki z partyzantami kurdyjskimi. Jednocze\u015bnie irackie doniesienia agen-cyjne m\u00f3wi\u0105, \u017ce to w Iranie sunniccy Kurdowie s\u0105 rozstrzeliwani za zbrojny op\u00f3r sta-wiany szyickiej w\u0142adzy. Jaka jest prawda? Czy jedno z drugim mo\u017cna pogodzi\u0107?<\/p>\n Nie wiadomo, jaka jest prawda.<\/p>\n Wiadomo, \u017ce jedno z drugim mo\u017cna pogodzi\u0107.<\/p>\n #<\/p>\n Sk\u0105d pochodz\u0105 Kurdowie? Znik\u0105d. Twierdz\u0105, \u017ce zawsze byli tam, gdzie resztki ich tkwi\u0105 do dzi\u015b: w g\u00f3rach wzd\u0142u\u017c obecnych granic Turcji, ZSRR, Iranu, Iraku i Syrii.<\/p>\n Ale sk\u0105d si\u0119 tam wzi\u0119li? Poeta Ferdousi, tysi\u0105c lat temu, zna\u0142 na to pytanie odpowied\u017a<\/p>\n \u017by\u0142 niegdy\u015b kr\u00f3l-potw\u00f3r Azdehak. Codziennie po\u017cera\u0142 m\u00f3zgi dwojga m\u0142odych ludzi. Lecz kucharz kr\u00f3lewski: do jednego m\u00f3zgu ludzkiego dodawa\u0142 m\u00f3zg barana, tak aby obj\u0119to\u015b\u0107 si\u0119 zgadza\u0142a. Uratowan\u0105 ofiar\u0119 ludzk\u0105 wysy\u0142ano w niedost\u0119pne g\u00f3ry poza zasi\u0119g policji. Co miesi\u0105c \u2013 trzydzie\u015bci uratowanych istot ludzkich, mog\u0105cych mieszka\u0107 tylko w g\u00f3rach. St\u0105d, twierdzi poeta, wzi\u0119li si\u0119 Kurdowie \u2013 ludzie mog\u0105cy mieszka\u0107 tylko w g\u00f3rach.<\/p>\n Niekiedy z g\u00f3r tych schodzili, rojno i zbrojno. W 612 roku przed narodzeniem Chrystusa pod wodz\u0105 kr\u00f3la Med\u00f3w zdobyli Niniw\u0119. W dwie\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej zagrodzili drog\u0119 dziesi\u0119ciu tysi\u0105com m\u0119\u017cnych Grek\u00f3w. Ci\u0119\u017cko musieli si\u0119 Grecy nawojowa\u0107 nim przebili si\u0119, aby zakrzykn\u0105\u0107 ksenofontowskie \u201eThalassa, thalassa!\u201d.<\/i><\/p>\n Kurdami byli: pogromca krzy\u017cowc\u00f3w Salah ed-Din, czyli Saladyn Wspania\u0142y, i Karim Chan< za\u0142o\u017cyciel perskiej dynastii Zand. Sier\u017cantem kurdyjskich kozak\u00f3w w pocz\u0105tkach naszego stulecia by\u0142 p\u00f3\u017aniejszy szach Reza, uzurpator i za\u0142o\u017cyciel ostatniej ju\u017c dynastii w Iranie. Lecz ju\u017c w 1514 roku terytoria feudalnych ksi\u0119stw kurdyjskich rozebra\u0142y mi\u0119dzy siebie osma\u0144ska Turcja i Persja. Kurdowie walczyli zaciekle. W XIX wieku szli do pow-stania co pokolenie. Gdy Turcy lub Persowie wyr\u017cn\u0119li im m\u0119\u017cczyzn do nogi, nast\u0119powa\u0142 okres odsapki. Dzieci musia\u0142y podrosn\u0105\u0107.<\/p>\n Kurdowie maj\u0105 ciekaw\u0105 histori\u0119. Kurdowie maj\u0105 bardzo ciekawe po\u0142o\u017cenie geo-polityczne. Maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c hymn narodowy, zaczynaj\u0105cy si\u0119 od s\u0142\u00f3w: \u201eNar\u00f3d kurdyjski wci\u0105\u017c \u017cyje. Niech nikt nie \u015bmie twierdzi\u0107, \u017ce Kurdowie zgin\u0119li\u201d.<\/i><\/p>\n Czego Kurdowie nie maj\u0105.<\/p>\n M\u00f3wi\u0105, \u017ce nie maj\u0105 szcz\u0119\u015bcia.<\/p>\n #<\/p>\n Dwukrotnie w tym stuleciu szcz\u0119\u015bcie by\u0142o blisko. Gdy po pierwszej wojnie \u015bwiatowej rozpad\u0142o si\u0119 imperium osma\u0144skie, Kurdom obiecano byt niepodleg\u0142y. Ale jako\u015b tak wysz\u0142o, \u017ce Anglia, Francja i Turcja podzieli\u0142y si\u0119 Bliskim Wschodem nieco inaczej.<\/p>\n Po drugiej wojnie \u015bwiatowej od Iranu oderwa\u0142 si\u0119 p\u00f3\u0142nocny Kurdystan, og\u0142aszaj\u0105c si\u0119 Republik\u0105 Mahabadu. Po raz pierwszy podobno od stworzenia \u015bwiata dzieci kurdyjskie w szko\u0142ach zacz\u0119\u0142y si\u0119 uczy\u0107 kurdayati.<\/i> Uczy\u0142y si\u0119 nieca\u0142y rok. Republika sterowa\u0142a ostro w lewo. Niedobitki armii narodowej Pesz-merga zepchni\u0119to do Iraku. Stamt\u0105d wyparto je do Turcji. Turcy przep\u0119dzili pozosta\u0142ych kilkuset bojowc\u00f3w do Iranu. Stamt\u0105d wyparto ich do ZSRR.<\/p>\n Istotnie \u2013 nie mieli szcz\u0119\u015bcia.<\/p>\n Iran uwa\u017ca\u0142 ich za miejscowych odszczepie\u0144c\u00f3w, m\u00f3wi\u0105cych pokrewnym perskiemu j\u0119zykiem. Syria w og\u00f3le nie widzia\u0142a problemu. Iraccy Kurdowie prze\u017cyli ja\u015bniejsze chwile (przez moment mieli nawet czterech ministr\u00f3w w rz\u0105dzie), ale i tak trzeba ich by\u0142o w ko\u0144cu przesiedli\u0107: tysi\u0105c lat temu kurdyjskie wioski przycupn\u0119\u0142y nieobliczalnie blisko p\u00f3\u0142 naftowych wok\u00f3\u0142 Kirkuku. Natomiast Turcja twierdzi\u0142a, \u017ce nie ma na \u015bwiecie \u017cadnych Kurd\u00f3w \u2013 s\u0105 jedynie \u201eTurcy z g\u00f3r, kt\u00f3rzy zapomnieli swego j\u0119zyka\u201d. Na popar-cie tej tezy tureckie gazety argumentowa\u0142y, \u017ce \u201etak zwany kurdyjski problem zostaje z miejsca rozwi\u0105zany, gdy tylko pojawi si\u0119 turecki bagnet\u201d.<\/p>\n Jawaharlal Nehru w\u0105tpi\u0142 w trwa\u0142o\u015b\u0107 tkiego rozwi\u0105zania, pisz\u0105c o Kurdach w 1948 roku: \u201eCzy\u017c mo\u017cna na zawsze obezw\u0142adni\u0107 nar\u00f3d, kt\u00f3ry pragnie wolno\u015bci i sk\u0142onny jest za ni\u0105 zap\u0142aci\u0107 ka\u017cd\u0105 cen\u0119?\u201d.<\/p>\n Czy\u017c mo\u017cna?<\/p>\n Kurdowie s\u0105 muzu\u0142manami wyznania sunnickiego. W swych g\u00f3rskich komyszach modl\u0105 si\u0119 do Allaha, by zi\u015bci\u0142 im kurdyjski narodowy cud.<\/p>\n Jak\u017ce gor\u0105co modl\u0105 si\u0119 o w\u0142asne pa\u0144stwo \u2013 nawet okrojone, byle w\u0142asne. Byleby dzieci uczy\u0142y si\u0119 kurdayati<\/i>; byleby wie\u015bniak\u00f3w nie gazowano i rozstrzeliwano bez s\u0105du;<\/p>\n byleby m\u0119\u017cczy\u017ani mogli nosi\u0107 bro\u0144. Kurdowie wierz\u0105 w raj po \u015bmierci. Natomiast za \u017cycia najbardziej wierz\u0105 w si\u0142\u0119 perswazji Trzech Pan\u00f3w \u201eM\u201d. Trzej Panowie \u201eM\u201d: Mosin, Mauser, Mannlicher.<\/p>\n Kurdowie s\u0105 wspania\u0142ym narodem, \u017cadnym spo\u0142ecze\u0144stwem. Etos walki, znaczony przez stulecia bitno\u015bci\u0105 \u017co\u0142nierzy i m\u0119cze\u0144stwem je\u0144c\u00f3w, przyt\u0142umi\u0142 w nich etos pracy. Kurdowie s\u0105 jednym z najbiedniejszych lud\u00f3w Azji. Kurd pracuje po to, by mie\u0107 co do ust w\u0142o\u017cy\u0107. Poza tym nie b\u0119dzie pracowa\u0142, bo mu si\u0119 to nie op\u0142aca. We\u017amie pod r\u0119k\u0119 kt\u00f3rego\u015b Pana \u201eM\u201d i b\u0119dzie d\u0105\u017cy\u0142 ku Niepodleg\u0142ej.<\/p>\n \u201eCzy\u017c mo\u017cna na zawsze…?\u201d.<\/p>\n Kurdom grozi niebezpiecze\u0144stwo, z kt\u00f3rego wynika, \u017ce mo\u017cna. Ich etos walki nie zmieni\u0142 si\u0119 od stuleci w czasie, gdy \u015bwiat si\u0119 zmienia\u0142. Postawy spo\u0142eczne Kurd\u00f3w, ogni-skuj\u0105ce si\u0119 na odwiecznym etosie walki o wolno\u015b\u0107, skostnia\u0142y na etapie XIX wieku. Dotychczas mieli szcz\u0119\u015bcie w nieszcz\u0119\u015bciu: na Bliskim Wschodzie wszyscy bij\u0105 si\u0119 ze wszystkimi. Wszyscy s\u0105 postrzelani i biedni, cho\u0107 bogaci naft\u0105. Lecz przecie\u017c kiedy\u015b wreszcie wybuchnie pok\u00f3j? Czy Kurdowie b\u0119d\u0105 przygotowani do tak nietypowej sytuacji?<\/p>\n Z fotografii w emigracyjnym wydawnictwie kurdyjskim patrz\u0105 na czytelnik cztery u\u015bmiechni\u0119te, w\u0105sate twarze m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn, przycupni\u0119tych na p\u00f3\u0142ce skalnej w g\u00f3rach. Ka\u017cdy \u015bciska karabin w gar\u015bci. Podpis g\u0142osi: \u201eStudenci, kt\u00f3rzy zamienili ksi\u0105\u017cki na bro\u0144.\u201d Czy tak b\u0119dzie bez ko\u0144ca?<\/p>\n Je\u015bli Kurdowie w swej walce o wolno\u015b\u0107 ogranicz si\u0119do ideologii Trzech Pan\u00f3w \u201eM\u201d, grozi im katastrofa. To ju\u017c nie jest rok 1918. Skuteczniejsz\u0105 od mauzera broni\u0105 s\u0105 telewizor i komputer. Je\u015bli za\u015b os\u0142abn\u0105 w walce, a nie naucz\u0105 si\u0119 lepiej od s\u0105siad\u00f3w pracowa\u0107, b\u0119dzie jeszcze gorzej. Kurdowie bardzo nie chc\u0105 wtopi\u0107 si\u0119 w otoczenie. Powiadaj\u0105, \u017ce s\u0105 inni i maj\u0105 racj\u0119. Lecz jak dot\u0105d nie umieli wykorzysta\u0107 swej inno\u015bci jako atutu. Wci\u0105\u017c byli za ni\u0105 bici. S\u0105siedzi boj\u0105 si\u0119 Kurd\u00f3w. Widz\u0105 w nich rozsadnik z\u0142a.<\/p>\n Niekt\u00f3rzy radz\u0105 g\u00f3ralom, aby za wszelk\u0105 cen\u0119 pr\u00f3bowali dogada\u0107 si\u0119 z s\u0105siadami. Stary Kurd gorzko u\u015bmiecha si\u0119, potrz\u0105saj\u0105c g\u0142ow\u0105. M\u00f3wi, \u017ce nie mo\u017ce by\u0107 porozumienia, gdzie jedna ze stron uczestniczy w dialogu g\u0142\u00f3wnie przy pomocy artylerii. M\u00f3wi, \u017ce musz\u0105 walczy\u0107, bo sytuacja jest bez wyj\u015bcia \u2013 wszak Kurd na kl\u0119czkach przestaje by\u0107 Kurdem. I m\u00f3wi, a m\u00f3wi uczenie, \u017ce w ich warunkach praca straci\u0142a sens,<\/p>\n bo owoce pracy s\u0105 marnowane. Modlitwa i walka daj\u0105 Kurdom lepsze samopoczucie.<\/p>\n \u201eCzy\u017c mo\u017cna na zawsze obezw\u0142adni\u0107 nar\u00f3d…?\u201d<\/p>\n Mo\u017cna, je\u015bli nar\u00f3d uwierzy, \u017ce sytuacja jest bez wyj\u015bcia i \u017ce Trzej Panowie \u201eM\u201d zast\u0105pi\u0105 up\u00f3r pracy. Mo\u017cna, je\u015bli etos pracy uznaj\u0105 za zb\u0119dny balast, uwierzywszy, \u017ce sytuacja nie mo\u017ce si\u0119 zmieni\u0107.<\/p>\n Wi\u0119c mo\u017ce czas by na odsapk\u0119 w\u015br\u00f3d Kurd\u00f3w? Mo\u017ce czas, aby podci\u0105gn\u0105\u0107 ty\u0142y, tkwi\u0105ce w \u015bredniowieczu? Zyska\u0107 lepsz\u0105 pozycj\u0119 wyj\u015bciow\u0105? Kt\u00f3\u017c spr\u00f3buje przekona\u0107 o tym Kurd\u00f3w? Wr\u00f3g czy przyjaciel \u2013 zastrzel\u0105 jak psa. Zabij\u0105 pociskiem karabinowym lub \u2013 skuteczniej \u2013 s\u0142owem.<\/p>\n Czterysta kilkadziesi\u0105t lat walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 przeora\u0142o \u015bwiadomo\u015b\u0107 Kurd\u00f3w do gruntu. Jedena\u015bcie miesi\u0119cy mahabadzkiej przerwy na wolno\u015b\u0107 rozbudzi\u0142o ich aspiracje, stworzy\u0142o legend\u0119. Mimo up\u0142ywu czterdziestu lat od zgniecenia kurdyjskiego eksperymentu z niepodleg\u0142o\u015bci\u0105, legenda trwa. Kurdowie twierdz\u0105, \u017ce wol\u0105 umiera\u0107, ni\u017c \u201ekl\u0119cz\u0105c, na kolanach \u017cy\u0107\u201d. Nie przekonaj\u0105 ich ostro\u017cni doradcy m\u00f3wi\u0105cy, \u017ce \u0142atwiej poderwa\u0107 si\u0119 z kl\u0119czek, ni\u017c z pozycji na wznak. Kurdowie nazywaj\u0105 takich doradc\u00f3w fa\u0142szywymi prorokami. I prosz\u0105, \u017ceby ju\u017c raczej nic nie doradza\u0107. Kurdowie nie znaj\u0105 autorytetu, kt\u00f3ry przekona\u0142by ich o celowo\u015bci nauki i pracy, mimo wszystko \u2013 po to, by m\u00f3c w przysz\u0142o\u015bci \u0142atwiej si\u0119 podnie\u015b\u0107. Kurdowie nie maj\u0105 papie\u017ca. Wi\u0119c wol\u0105 walczy\u0107 lub emigrowa\u0107. Kto pierwszy rzuci w nich kamieniem?<\/p>\n #<\/p>\n Czy Kurdowie przetrwaj\u0105 jako nar\u00f3d?<\/p>\n Czy rozp\u0142yn\u0105 si\u0119 po wiekach bez \u015bladu \u2013 jak dziesi\u0105tki innych nacji w historii, najpierw pobitych zbrojn\u0105 r\u0119k\u0105, nast\u0119pnie wessanych pokojowo przez pot\u0119\u017cniejsze, skuteczniejsze cywilizacje?<\/p>\n Przetrwaj\u0105. Ale zap\u0142ac\u0105 wysok\u0105 cen\u0119.<\/p>\n Ju\u017c obecnie co trzeci Kurd jest emigrantem. Je\u015bli nie zi\u015bci si\u0119 kurdyjski cud, to w swej w\u0142asnej ojczy\u017anie b\u0119d\u0105 topnie\u0107 niczym czapa \u015bniegu na szczytach g\u00f3r. A mo\u017ce podejm\u0105 wyzwanie nowego czasu? Mo\u017ce zejd\u0105 z g\u00f3r?<\/p>\n Nie zejd\u0105. Kurdowie to ludzie mog\u0105cy mieszka\u0107 tylko w g\u00f3rach. Wi\u0119c nadal b\u0119d\u0105 modli\u0107 si\u0119 w swych g\u00f3rskich komyszach. B\u0119d\u0105 czeka\u0107 na cud.<\/p>\n <\/p>\n JERZY\u00a0 JASTRZ\u0118BOWSKI<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" I ten tekst ma swoj\u0105 histori\u0119. Pod koniec 1986 r., wobec mno\u017c\u0105cych si\u0119 interwencji cenzury w teksty dotykaj\u0105ce polskiej walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, zaproponowa\u0142em red. K. Koz\u0142owskiemu, i\u017c zamiast o Polakach, napisz\u0119 o Kurdach. Koz\u0142owski ch\u0119tnie wydruko-wa\u0142 poni\u017cszy tekst, a w tydzie\u0144 potem przeczyta\u0142em list od jakiego\u015b zdumionego czytelnika-orientalisty, kt\u00f3ry pyta\u0142, dlaczego ci Kurdowie tacy niepodobni […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/141"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=141"}],"version-history":[{"count":3,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/141\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":144,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/141\/revisions\/144"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=141"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=141"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=141"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}