{"id":60,"date":"2013-07-08T23:38:56","date_gmt":"2013-07-08T21:38:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/?p=60"},"modified":"2013-07-08T23:38:56","modified_gmt":"2013-07-08T21:38:56","slug":"pax-americana","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/?p=60","title":{"rendered":"Pax Americana"},"content":{"rendered":"
\"\"

\u017ar\u00f3d\u0142o: Nieznane<\/p><\/div>\n

Ameryce nie grozi jeszcze dekadencja z przejedzenia i przepychu. Amerykanie to wci\u0105\u017c m\u0142ody i wibruj\u0105cy energi\u0105 nar\u00f3d.<\/p>\n

Pax Americana<\/b><\/p>\n

RYS. JANUSZ KAPUSTA<\/p>\n

JERZY JASTRZ\u0118BOWSKI<\/b><\/p>\n

Por\u00f3wna\u0107 zakres pot\u0119gi Rzymu wczesnych cezar\u00f3w z obecn\u0105 Ameryk\u0105? Profesor Antoni M\u0105czak zastanowi\u0142 si\u0119: hm, pomys\u0142 ciekawy, cho\u0107 jest to w gruncie rzeczy por\u00f3wnywanie jab\u0142ek z pomara\u0144czami. Publicy\u015bcie mo\u017ce si\u0119 to uda\u0107, niech\u017ce pan tylko nie zacznie por\u00f3wnywa\u0107 jab\u0142ek z krzes\u0142ami.<\/b><\/p>\n

* * *<\/b><\/p>\n

„W owym czasie wyszed\u0142 dekret od cesarza Augusta, aby spisano ca\u0142y \u015bwiat”, m\u00f3wi Ewangelia \u015bw. \u0141ukasza (2,1-20) w starym, pi\u0119knym t\u0142umaczeniu. Gdy w III wieku, po pierwszym za\u0142amaniu si\u0119 Rzymu w wojnach z naje\u017ad\u017acami, cesarz Aurelian dokona\u0142 ponownego zjednoczenia, mennica bi\u0142a monety z napisem „Odnowicielowi \u015bwiata”. Dla ludzi \u015br\u00f3dziemnomorskiego kr\u0119gu cywilizacyjnego Rzym by\u0142 ca\u0142ym \u015bwiatem -secundum non datur. A jak jest z USA?<\/p>\n

W kwietniu br. obserwowa\u0142em dyskusj\u0119 dziennikarzy CNBC, od wielu miesi\u0119cy najpopularniejszego kana\u0142u ameryka\u0144skiej telewizji. Koncern General Electric (w\u0142a\u015bciciel CNBC) ponownie sta\u0142 si\u0119 najwi\u0119kszym przedsi\u0119biorstwem \u015bwiata, wyprzedzaj\u0105c Microsoft. Rynkowa warto\u015b\u0107 jego akcji przekroczy\u0142a p\u00f3\u0142 biliona (tysi\u0105ca miliard\u00f3w) dolar\u00f3w. Zanotowa\u0142em g\u0142osy w dyskusji:<\/p>\n

– Z tak\u0105 kas\u0105, szykuje si\u0119 chyba jaka\u015b fala wykup\u00f3w innych przedsi\u0119biorstw?<\/p>\n

– Ale co mo\u017cna za t\u0119 sum\u0119 kupi\u0107?<\/p>\n

– Na przyk\u0142ad Argentyn\u0119, Peru…<\/p>\n

– Nie m\u00f3wi\u0119 przecie\u017c o suwerennych pa\u0144stwach!<\/p>\n

– Suwerenno\u015b\u0107? A co to jest suwerenno\u015b\u0107? Za te pieni\u0105dze mo\u017cna wykupi\u0107 wszystkie przedsi\u0119biorstwa wszystkich kraj\u00f3w Ameryki \u0141aci\u0144skiej.<\/p>\n

W tym stwierdzeniu by\u0142a zarozumia\u0142o\u015b\u0107 g\u0142upoty, by\u0142o jednak r\u00f3wnie\u017c odzwierciedlenie r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy pot\u0119g\u0105 Rzymu cezar\u00f3w i pot\u0119g\u0105 nowoczesnego imperium Amerykan\u00f3w.<\/p>\n

Pax Romana<\/b><\/p>\n

W szczytowym okresie pot\u0119gi Rzymu poj\u0119cie pax Romana oznacza\u0142o niezagro\u017con\u0105 stabilizacj\u0119 pod rz\u0105dami prawa rzymskiego w Europie, Afryce P\u00f3\u0142nocnej i na Bliskim Wschodzie. Pomi\u0119dzy rokiem 29 przed Chrystusem (rzymski triumf Oktawiana, p\u00f3\u017aniejszego cezara Augusta) a\u017c do mniej pewnej daty w pocz\u0105tku trzeciego stulecia po Chrystusie, Rzym pozostawa\u0142 niezagro\u017cony, podobnie jak Ameryka obecnie.<\/p>\n

Ju\u017c w pocz\u0105tkach owego okresu Imperium Romanum ustali\u0142o sw\u00f3j zasi\u0119g terytorialny od pustyni afryka\u0144skiej po Dunaj i Ren na p\u00f3\u0142nocy, od Atlantyku na zachodzie po Eufrat na wschodzie. Gorzkie do\u015bwiadczenie nauczy\u0142o Rzymian, by nie szuka\u0107 przyg\u00f3d poza owym „limes”. Gdy na wschodzie w 53 roku przed Chrystusem triumwir Marek Licyniusz Krassus pr\u00f3bowa\u0142 podbi\u0107 Mezopotami\u0119 i przekroczy\u0142 Eufrat, poleg\u0142 wraz ze swymi siedmioma legionami, pokonany przez Part\u00f3w w bitwie pod Karrami (Carrhae – obecnie wioska Harrar w po\u0142udniowej Turcji). Gdy w 9 roku Kwintyliusz Warus przekroczy\u0142 Dunaj, Germanie wysiekli jego trzy legiony w Lesie Teutoburskim doszcz\u0119tnie: \u017cywa noga nie usz\u0142a. Stary ju\u017c w\u00f3wczas August podobno t\u0142uk\u0142 g\u0142ow\u0105 o wrota pa\u0142acu w Rzymie, wo\u0142aj\u0105c: Vare, Vare, redde mihi legiones – oddaj mi legiony!<\/p>\n

Rzym da\u0142 naszej cywilizacji kalendarz i pierwsz\u0105 gazet\u0119, sprawn\u0105 administracj\u0119 i system prawny, kt\u00f3rego zasady s\u0105 \u017cywe do dzisiaj, da\u0142 nadzwyczajn\u0105 in\u017cynieri\u0119 l\u0105dow\u0105, budownictwo z betonu (rzymski cement wi\u0105\u017ce do dzi\u015b niczym najlepszy portland), w\u0142adc\u00f3w, kt\u00f3rzy wyk\u0142adali filozofi\u0119, sztuk\u0119 wojenn\u0105, kt\u00f3r\u0105 przewy\u017cszy\u0142 dopiero Napoleon Bonaparte. Rzym nie upad\u0142 pod naporem „barbarzy\u0144c\u00f3w”. Za\u0142ama\u0142 si\u0119 od \u015brodka, gdy wyczerpa\u0142y si\u0119 \u017cywotne si\u0142y nap\u0119dowe. Dopiero w\u00f3wczas przyszli „barbarzy\u0144cy”.<\/p>\n

Niekt\u00f3rzy historycy wskazuj\u0105 na ustanie dop\u0142ywu niewolnik\u00f3w w trzecim stuleciu, jako na praprzyczyn\u0119 p\u00f3\u017aniejszego gospodarczego za\u0142amania. Zabrak\u0142o dop\u0142ywu ludzkiego kapita\u0142u. Chc\u0105c podwy\u017cszy\u0107 dochody skarbu, w 212 roku cesarz Karakalla przyzna\u0142 rzymskie obywatelstwo wszystkim wolnym mieszka\u0144com imperium (tylko obywatele p\u0142acili podatek na obron\u0119 pa\u0144stwa). Czy to by\u0142 wczesny sygna\u0142, \u017ce co\u015b si\u0119 ju\u017c psu\u0142o i potrzebne by\u0142y reformy?<\/p>\n

Rzym stworzy\u0142 imperium podbojem zbrojnym, lecz utrzyma\u0142 je przez stulecia sprawno\u015bci\u0105 zarz\u0105dzania: \u0142\u0105czy\u0142 w tym celu demokracj\u0119 dla Rzymian z drastyczn\u0105 dyktatur\u0105 wojskow\u0105 dla buntownik\u00f3w. Szczytem marze\u0144 dla milion\u00f3w by\u0142 status rzymskiego obywatela. Kt\u00f3\u017c z czytelnik\u00f3w Nowego Testamentu nie zauwa\u017cy\u0142, o ile wy\u017csz\u0105 pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 od pozosta\u0142ych \u017byd\u00f3w zajmowa\u0142 obywatel Szawe\u0142 z Tarsu, znany p\u00f3\u017aniej jako \u015bwi\u0119ty Pawe\u0142?<\/p>\n

Nie tylko obywatelstwo, r\u00f3wnie\u017c status sojusznika Rzymu by\u0142 wyr\u00f3\u017cnieniem. Gdy w 180 roku cezar Marek Aureliusz zwo\u0142a\u0142 konferencj\u0119 imperialn\u0105 do naddunajskiej stra\u017cnicy, przybyli ksi\u0105\u017c\u0119ta z Nubii, Arabii, Armenii, Brytanii – nie tylko dlatego, i\u017c musieli, r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce zaliczono ich do elity \u00f3wczesnego \u015bwiata. S\u0142yszeli o Indiach; od arabskich i indyjskich kupc\u00f3w mogli nawet s\u0142ysze\u0107 o Pa\u0144stwie \u015arodka, lecz \u015brodkiem ich \u015bwiata by\u0142o miejsce pobytu cezara – w tym przypadku naddunajska Panonia.<\/p>\n

Podobie\u0144stwa i r\u00f3\u017cnice<\/b><\/p>\n

Rzym w swoim czasie, USA dzisiaj, to pot\u0119gi globalne, lecz dla \u00f3wczesnych ludzi \u015bwiat rzymskich wp\u0142yw\u00f3w by\u0142 niepor\u00f3wnanie wi\u0119kszy od obecnego, ameryka\u0144skiego, dla nas. Rozleg\u0142o\u015b\u0107 domini\u00f3w nale\u017cy liczy\u0107 up\u0142ywem czasu niezb\u0119dnego, aby do nich dotrze\u0107. Z portu w Ostii pod Rzymem do portu w Aleksandrii lub w Tyrze statki p\u0142yn\u0119\u0142y dwa, trzy tygodnie, i tyle\u017c czasu trwa\u0142o przekazanie cesarskiego rozkazu rzymskim namiestnikom. Dzi\u015b bli\u017cej nam jest na Ksi\u0119\u017cyc. Technika, sprowadzaj\u0105ca czas obiegu informacji do sekund, za\u015b przewozu towar\u00f3w i ludzi do godzin, doprowadzi\u0142a do drastycznego skr\u00f3cenia dystans\u00f3w, przyspieszenia biegu wydarze\u0144, po\u015brednio za\u015b do przyspieszenia biegu historii.<\/p>\n

Oba imperia utrzymywa\u0142y sie\u0107 pa\u0144stw satelit\u00f3w. Rzym swoje stopniowo wch\u0142ania\u0142, Ameryka zaprzesta\u0142a tej praktyki w XX stuleciu. Rzym by\u0142 dosi\u0119bierny – wysysa\u0142 zasoby ze swych domini\u00f3w, rewan\u017cuj\u0105c si\u0119 jednak ze wzgl\u0119d\u00f3w strategicznych budow\u0105 infrastruktury. Powiedzenie, \u017ce wszystkie drogi prowadz\u0105 do Rzymu, nie by\u0142o pustym d\u017awi\u0119kiem – po czasach rzymskich dopiero Ludwik XIV we Francji wznowi\u0142 pa\u0144stwowy program budowy dr\u00f3g. Ameryka odwdzi\u0119cza\u0142a si\u0119 swoim satelitom dop\u0142ywem kapita\u0142u.<\/p>\n

Cezar by\u0142 instancj\u0105 ostateczn\u0105. Powiedzenie „Roma locuta, causa finita” (Rzym orzek\u0142, sprawa zako\u0144czona) powsta\u0142o wprawdzie znacznie p\u00f3\u017aniej dla opisu w\u0142adzy ideologicznej papie\u017ca, lecz mog\u0142o by\u0107 zastosowane dla opisu w\u0142adzy materialnej cezara. W XX, z pewno\u015bci\u0105 za\u015b w XXI stuleciu, media i kszta\u0142towana przez nie opinia publiczna, wymogi demokracji i Karty Praw (chyba w tej w\u0142a\u015bnie kolejno\u015bci) utrudniaj\u0105 Waszyngtonowi wcielanie swej woli w \u017cycie innych narod\u00f3w. Czasem to dobrze, czasem chyba nie. Istnienie pr\u0119gierza opinii publicznej w mediach i gro\u017aby utraty g\u0142os\u00f3w w wyborach powoduje, \u017ce w\u0142adzy prezydenta USA \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie mo\u017cna przyr\u00f3wnywa\u0107 do w\u0142adzy cezar\u00f3w. Jest zreszt\u0105 w USA cz\u0142owiek bardziej wp\u0142ywowy od prezydenta. R\u00f3wnie\u017c jego nie mo\u017cna jednak por\u00f3wnywa\u0107 do egzekutywy rzymskiej, poniewa\u017c Imperium Romanum nie wytworzy\u0142o elity bankierskiej. Finansowaniem transakcji handlowych w rodzaju transport\u00f3w zbo\u017ca lub oliwy dla Wiecznego Miasta (Rzym wch\u0142ania\u0142 rocznie oko\u0142o czterystu tysi\u0119cy ton egipskiego zbo\u017ca) zajmowali si\u0119 od przypadku do przypadku lichwiarze syryjscy, rzymscy ekwici, a nawet senatorowie. Powszechnie uprawiano lichw\u0119, nie stworzono natomiast systemu bankowego.<\/p>\n

Zacofany Trzeci \u015awiat<\/b><\/p>\n

Rzym nie stworzy\u0142 te\u017c trwa\u0142ej, wsp\u00f3lnej waluty. Ju\u017c za Juliusza Cezara mennica bi\u0142a aureusa – pi\u0119kn\u0105 z\u0142ot\u0105 monet\u0119 wagi obecnego angielskiego suwerena. Aureus nie zosta\u0142 jednak zaakceptowany jako powszechna miara warto\u015bci, jak w przypadku p\u00f3\u017aniejszej bizantyjskiej nomizmy, arabskiego dirhema, florenckiego florena, weneckiego dukata. Rzymski system walutowy by\u0142 s\u0142abo czytelny. Lichy sesterc wart by\u0142 tak niewiele, \u017ce liczono go w tysi\u0105cach, a nawet w dziesi\u0105tkach tysi\u0119cy, nazywaj\u0105c nowe jednostki obrachunkowe „sestertium” i „sestertii”. Zdarzaj\u0105 si\u0119 komiczne pomy\u0142ki w\u015br\u00f3d obecnych autor\u00f3w, myl\u0105cych te nazwy i r\u00f3\u017cne warto\u015bci.<\/p>\n

Nie ma tych problem\u00f3w z ameryka\u0144skim dolarem.<\/p>\n

Wed\u0142ug dzisiejszych miar, ludno\u015b\u0107 milionowej stolicy cesarstwa by\u0142a przera\u017aliwie biedna. Za biedn\u0105 uwa\u017cano w\u00f3wczas ka\u017cd\u0105 rodzin\u0119 nie posiadaj\u0105c\u0105 niewolnika, takich za\u015b rodzin by\u0142a w Rzymie przyt\u0142aczaj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107. By\u0142y okresy, gdy trzy czwarte mieszka\u0144c\u00f3w miasta by\u0142o na utrzymaniu pa\u0144stwa. Bez darmowego rozdawnictwa zbo\u017ca i oliwy ci ludzie przymieraliby g\u0142odem, lecz wcze\u015bniej wyszliby na ulice. Dlatego dostawali zbo\u017ce na placki.<\/p>\n

Wed\u0142ug oficjalnej statystyki biedy, w ubieg\u0142ym roku w USA 12,7 procent rodzin \u017cy\u0142o poni\u017cej granicy ub\u00f3stwa, okre\u015blonej jako 16 660 dolar\u00f3w rocznego dochodu na cztery osoby. W Nowym Jorku w 1998 roku za biedn\u0105 uwa\u017cana by\u0142a ka\u017cda trzyosobowa rodzina (typowy model: samotna matka z dw\u00f3jk\u0105 dzieci), kt\u00f3rej doch\u00f3d nie przekroczy\u0142 13 133 dolar\u00f3w. W Rzymie sprzed dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat doch\u00f3d, pozwalaj\u0105cy na konsumpcj\u0119 takiego luksusu jak mielone mi\u0119so (w hamburgerze), zalicza\u0142by rodzin\u0119 do wy\u017cszej kategorii.<\/p>\n

Owi biedni Rzymianie stworzyli najpot\u0119\u017cniejsz\u0105 armi\u0119 w historii staro\u017cytnego \u015bwiata i zbudowali najpot\u0119\u017cniejsz\u0105 flot\u0119. Po rozgromieniu iliryjskich pirat\u00f3w (przodk\u00f3w dzisiejszych Alba\u0144czyk\u00f3w), ich flota przekszta\u0142ci\u0142a Morze \u015ar\u00f3dziemne w rzymsk\u0105 sadzawk\u0119 – Mare Nostrum.<\/p>\n

Amerykanie te\u017c zbudowali najpot\u0119\u017cniejsz\u0105 flot\u0119 \u015bwiata, d\u0105\u017c\u0105c po drugiej wojnie do przekszta\u0142cenia Pacyfiku w ameryka\u0144skie Mare Nostrum. Rozpad ZSRR i jego floty uczyni\u0142 ze wszystkich ocean\u00f3w \u015bwiata ameryka\u0144sk\u0105 sadzawk\u0119.<\/p>\n

Lecz gdzie\u017c tu sensowne por\u00f3wnania? Profesor M\u0105czak zastanawia si\u0119: – Kilka lat temu czyta\u0142em w berli\u0144skiej bibliotece prac\u0119 niemieckiego historyka, por\u00f3wnuj\u0105cego ZSRR do Imperium Rzymskiego. Nic sensownego z tego por\u00f3wnania nie wynika\u0142o. Historyk jest chyba bezradny wobec takiego zadania – zbyt odleg\u0142e to epoki. W swym opas\u0142ym tomie „Europa” Norman Davies wprowadza w\u0142asn\u0105 kategori\u0119 por\u00f3wnawcz\u0105, przyr\u00f3wnuj\u0105c Rzym do Hellady: „Cech\u0105 cywilizacji greckiej jest jako\u015b\u0107, rzymskiej – ilo\u015b\u0107. Cywilizacja Grecji by\u0142a oryginalna, Rzymu – wt\u00f3rna. Grecja mia\u0142a styl, Rzym – pieni\u0105dze. Grecja by\u0142a wynalazc\u0105, Rzym – instytucj\u0105 wdro\u017ceniow\u0105 (…) Geniusz Rzymu uwidoczni\u0142 si\u0119 w nowych dziedzinach…”. P\u00f3jd\u017amy tym tropem, koncentruj\u0105c si\u0119 tym razem na USA.<\/p>\n

„?berfremdung” i Alfred Rosenberg<\/b><\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c o geniuszu narod\u00f3w (niekt\u00f3re go rzekomo maj\u0105, inne podobno nie) wkraczamy w sfer\u0119 metafizyki na pograniczu rasizmu. Davies rzuci\u0142 t\u0119 uwag\u0119 w niewinnym celu. Bardziej dobitnie m\u00f3wi\u0142 o geniuszu narod\u00f3w Parteigenosse Alfred Rosenberg. Wy\u0142o\u017cy\u0142 sw\u0105 teori\u0119 w dziele pt. „Mit XX wieku”. Nale\u017cy j\u0105 interpretowa\u0107 odwrotnie do zamierze\u0144 autora. W\u00f3wczas poznamy geniusz dzisiejszej Ameryki, kt\u00f3ra by\u0142aby nocnym koszmarem Rosenberga: Ameryki przepe\u0142nionej „obcym elementem” („\u00fcberfremdet”), „kompletnie za\u017cydzonej”, pe\u0142nej „s\u0142owia\u0144skiego \u015bmiecia”.<\/p>\n

Jednym z wyrazistych aspekt\u00f3w ameryka\u0144skiego geniuszu – by pozosta\u0107 przy ryzykownej terminologii – jest niezwyk\u0142a otwarto\u015b\u0107 tego narodu na nap\u0142yw ludzi i ich pomys\u0142\u00f3w. W Europie wci\u0105\u017c przewa\u017ca antypatia, nieufno\u015b\u0107 do przybysz\u00f3w. Austriak Joerg Haider u\u017cywa has\u0142owego poj\u0119cia „?berfremdung”, podobnie jak Rosenberg. Marzena Hausman podaje przyk\u0142ady nieoficjalnego, lecz g\u0142\u0119boko zakorzenionego rasizmu w Szwecji („Import m\u00f3zg\u00f3w”, „Rz”, 29 kwietnia br.). Mo\u017cna by tak od kraju do kraju. Zr\u00f3bmy zastrze\u017cenie: w dzisiejszej Ameryce jest wszystko, co cz\u0142owiek zdo\u0142a\u0142 wymy\u015bli\u0107, wi\u0119c jest r\u00f3wnie\u017c na drugim biegunie rasizm. Lecz jest on zdecydowanie na „drugim biegunie”.<\/p>\n

Waga nowinek i Karol Marks<\/b><\/p>\n

Wraz z otwarto\u015bci\u0105 na przybysz\u00f3w, Ameryka odznacza si\u0119 niezwyk\u0142\u0105 podatno\u015bci\u0105 na nowinki, nie tylko w technice. Nie ma drugiego kraju na \u015bwiecie, gdzie poj\u0119cie „creative destruction” (tw\u00f3rczego niszczenia) mia\u0142oby tak wa\u017cne miejsce w obiegu spo\u0142ecznym. Naukowe dzie\u0142a powstaj\u0105 na ten temat. „Wszystko, co nowe, zast\u0119pujemy nowszym”. Ta dewiza odr\u00f3\u017cnia Amerykan\u00f3w nie tylko od Rzymu sprzed 2 tysi\u0105cleci, lecz r\u00f3wnie\u017c od dzisiejszych Europejczyk\u00f3w. Jej pochodn\u0105 jest zdecydowane przewodzenie Amerykan\u00f3w w dziedzinie techniki. A oto inny, ma\u0142o znany szczeg\u00f3\u0142…<\/p>\n

Alan Greenspan, szef Banku Rezerw Federalnych USA, jest najbardziej wp\u0142ywowym bankierem \u015bwiata, cz\u0142owiekiem bardziej wp\u0142ywowym ni\u017c prezydent USA. Z ciekawo\u015bci\u0105 przyj\u0119to jego niedawn\u0105 refleksj\u0119: produkt krajowy brutto USA staje si\u0119 coraz l\u017cejszy. Pomi\u0119dzy latami 1870 i 1913 produkt krajowy USA podwoi\u0142 si\u0119 i niemal o tyle\u017c wzros\u0142a waga wyprodukowanych towar\u00f3w. Od 1913 r. do ko\u0144ca ubieg\u0142ej dekady, warto\u015b\u0107 PKB wzros\u0142a pi\u0119ciokrotnie, lecz waga towar\u00f3w relatywnie spad\u0142a. Ameryka eksportuje wi\u0119cej przetworzonej informacji ni\u017c pszenicy, soi, bawe\u0142ny i w\u0119gla razem wzi\u0119tych. Informacja nie wa\u017cy, ponadto za\u015b informacja, nawet ju\u017c sprzedana, pozostaje w kraju. Doprowadzi\u0142o to do rozwa\u017ca\u0144 w\u015br\u00f3d ekonomist\u00f3w, czy Ameryka sta\u0142a si\u0119 pierwszym narodem, rozwijaj\u0105cym si\u0119 w tempie wyk\u0142adniczym (1+2+4+8+16), podczas gdy reszta rozwini\u0119tego \u015bwiata wci\u0105\u017c jeszcze ro\u015bnie w tempie arytmetycznym (1+2+3+4). Podczas przes\u0142ucha\u0144 w Senacie USA w lutym br. Greenspan po raz pierwszy przyzna\u0142, \u017ce w historii \u015bwiatowej gospodarki jest to, by\u0107 mo\u017ce, pierwszy okres i USA jest pierwszym krajem, w kt\u00f3rym szybki i wszechstronny rozw\u00f3j gospodarczy prowadzi do efektu bogacenia si\u0119 milion\u00f3w, spadku bezrobocia wraz ze spadkiem inflacji, oraz konieczno\u015bci importu kwalifikowanych kadr. Ameryka nie ma ju\u017c rezerw wykszta\u0142conych technicznie pracownik\u00f3w. Pod koniec ubieg\u0142ego roku miasto Seattle, wraz z satelitami (w tym Redmond, siedziba Microsoftu), liczy\u0142o blisko sto tysi\u0119cy milioner\u00f3w. Przeci\u0119tna roczna p\u0142aca ka\u017cdego z 23 tysi\u0119cy programist\u00f3w komputerowych w tym zag\u0142\u0119biu naukowo-produkcyjnym wynosi\u0142a 260 tysi\u0119cy dolar\u00f3w.<\/p>\n

Demonizowany przez wielu Karol Marks mia\u0142 racj\u0119: cz\u0142owiek jest wytworem swej pracy, nic za\u015b w \u017cyciu ludzkim nie zmienia si\u0119 tak bardzo jak praca. Nie warto wraca\u0107 do czas\u00f3w rzymskich. Podobno ze wszystkich zawod\u00f3w uprawianych w po\u0142owie XVIII wieku tylko trzy – prostytucja, \u017cebractwo i pasienie owiec w g\u00f3rskich rejonach – wykonywane s\u0105 identycznie jak w\u00f3wczas. Reszta zmieni\u0142a si\u0119 nie do poznania, Ameryka za\u015b przewodzi tym zmianom od stu lat.<\/p>\n

Futurolodzy Alvin i Heidi Toffler twierdz\u0105, \u017ce spos\u00f3b destrukcji odpowiada sposobowi produkcji. Czy mo\u017cna wi\u0119c dokona\u0107 jakiegokolwiek por\u00f3wnania mi\u0119dzy wojnami toczonymi za czas\u00f3w rzymskich a toczonymi obecnie? Wiadomo jedynie, \u017ce r\u00f3wnie\u017c pot\u0119ga Ameryki ma sw\u00f3j limes, kt\u00f3ry wyra\u017anie respektuje. Samoloty ameryka\u0144skie pod flag\u0105 NATO bombardowa\u0142y Serbi\u0119, nie zbombarduj\u0105 Czeczenii. Od czasu kl\u0119ski w Lesie Teutoburskim, od czasu kl\u0119ski w Wietnamie, stratedzy nie ryzykuj\u0105 wychodzenia poza limes.<\/p>\n

Gdzie koniec pot\u0119gi?<\/b><\/p>\n

Przedsi\u0119biorstwo rozwijaj\u0105ce si\u0119 w tempie wyk\u0142adniczym musi w pewnym momencie zwolni\u0107 tempo rozwoju albo ulec za\u0142amaniu. Niekt\u00f3rzy ekonomi\u015bci, niekt\u00f3rzy politycy alarmuj\u0105, \u017ce Ameryka robi si\u0119 zbyt pot\u0119\u017cna dla dobra w\u0142asnego i dobra \u015bwiata. Sk\u0105d mo\u017ce grozi\u0107 jej nieszcz\u0119\u015bcie?<\/p>\n

Niekt\u00f3rzy (nie jest to pogl\u0105d autora niniejszych uwag) uwa\u017caj\u0105, \u017ce Ameryka za\u0142amie si\u0119 pod ci\u0119\u017carem w\u0142asnego zad\u0142u\u017cenia. Na skutek wysokiej i d\u0142ugotrwa\u0142ej koniunktury kraj od dwudziestu lat wydaje si\u0119 \u017cy\u0107 ponad stan. Jego d\u0142ug publiczny wyni\u00f3s\u0142 w ubieg\u0142ym roku 5,6 bilion\u00f3w (tysi\u0119cy miliard\u00f3w) dolar\u00f3w, same za\u015b nale\u017cno\u015bci zagraniczne netto p\u00f3\u0142tora biliona. Je\u015bli koniunktura b\u0119dzie trwa\u0107, ekonomi\u015bci przewiduj\u0105, \u017ce za dziesi\u0119\u0107 lat d\u0142ug zagraniczny wzro\u015bnie do 6 bilion\u00f3w dolar\u00f3w, czyli 50 procent PKB, przewidzianego na rok 2010. Kto to sp\u0142aci?<\/p>\n

S\u0105 te\u017c problemy odwrotne. Gdy w ubieg\u0142ym roku pad\u0142a zapowied\u017a pr\u00f3by sp\u0142acenia federalnego d\u0142ugu zagranicznego USA do roku 2013 (ten d\u0142ug jest jedynie cz\u0119\u015bci\u0105 og\u00f3lnych nale\u017cno\u015bci), powsta\u0142o zamieszanie na rynku obligacji. P\u0142ynno\u015b\u0107 finansowa zachodniego \u015bwiata zale\u017cy od dop\u0142ywu ameryka\u0144skich d\u0142ugoterminowych obligacji. Banki ca\u0142ego \u015bwiata wola\u0142yby, aby Ameryka nadal zad\u0142u\u017ca\u0142a si\u0119. Nawet banki centralne nie s\u0105 pewne, w jakich walorach trzyma\u0107 swe rezerwy walutowe, gdy znikn\u0105 z rynku obligacje 30-letnie skarbu USA. Przecie\u017c nie w banknotach?<\/p>\n

Problemem Ameryki jest jej rozmach i jej witalno\u015b\u0107. Jest to problem tyle\u017c materialny, co psychologiczny. Ameryka to zaledwie cztery i p\u00f3\u0142 procent ludzko\u015bci, lecz 30 procent globalnej produkcji d\u00f3br i us\u0142ug i 45 procent globalnych inwestycji w najnowocze\u015bniejsz\u0105 technik\u0119. Czo\u0142owe firmy USA reprezentuj\u0105 potencja\u0142 wi\u0119kszy ni\u017c gospodarki Irlandii lub Portugalii. Ameryka jest niczym s\u0142o\u0144 w \u0142\u00f3\u017cku: pozostali lokatorzy sypialni, chc\u0105c nie chc\u0105c, turlaj\u0105 si\u0119 w jego kierunku i narzekaj\u0105, \u017ce to wina s\u0142onia. Istotnie. Imperializm rzymski by\u0142 „twardy”, Amerykanie mog\u0105 pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 jego „najmi\u0119ksz\u0105” postaci\u0105 – przewag\u0105 stylu pracy.<\/p>\n

Rzym cierpia\u0142 na brak kapita\u0142u ludzkiego – niewolnik\u00f3w. Amerykanie cierpi\u0105 na podobny brak, lecz radz\u0105 sobie z nim: w latach 1990-1996 kraj importowa\u0142 corocznie milion sto tysi\u0119cy imigrant\u00f3w, najch\u0119tniej m\u0142odych, najch\u0119tniej dobrze wykszta\u0142conych. Rok w rok Ameryka prze\u017cywa komedi\u0119 z wyczerpywaniem si\u0119 limitu imigracyjnego na talenty, korzystaj\u0105ce z szybkiej \u015bcie\u017cki w postaci s\u0142ynnej wizy H-1B. Kilka lat temu limit na wpuszczanie geniuszy (chodzi tu zw\u0142aszcza o talenty informatyczne i o laureat\u00f3w wszelkiego rodzaju nagr\u00f3d mi\u0119dzynarodowych) wynosi\u0142 70 tysi\u0119cy. Pami\u0119tam, \u017ce owego roku wyczerpa\u0142 si\u0119 w lipcu. W bie\u017c\u0105cym roku limit, podniesiony do 115 tysi\u0119cy, wyczerpa\u0142 si\u0119 ju\u017c w kwietniu. Za ka\u017cdym razem zbiera si\u0119 wi\u0119c podkomisja Kongresu i podnosi limit. I tak co roku.<\/p>\n

Nie, Ameryce nie grozi jeszcze dekadencja z przejedzenia i przepychu, mimo \u017ce jest tam tego a\u017c nadto. Amerykanie to wci\u0105\u017c m\u0142ody i wibruj\u0105cy energi\u0105 nar\u00f3d. Czytamy o strzelaninach w ameryka\u0144skich szko\u0142ach, dziwimy si\u0119, dlaczego Kongres nie zabroni handlu broni\u0105 paln\u0105. Europejczykom trudno zrozumie\u0107, \u017ce jest to straszna cena, kt\u00f3r\u0105 wielu Amerykan\u00f3w wci\u0105\u017c zgadza si\u0119 p\u0142aci\u0107 za swe maniakalne przywi\u0105zanie do wolno\u015bci: „nikt nie b\u0119dzie nam niczego dyktowa\u0142, je\u015bli sami tego nie postanowimy!” Stan New Hampshire od ponad dwustu lat ma za swe motto „Live Free or Die!” (Wolno\u015b\u0107 lub \u015bmier\u0107!).<\/p>\n

Amerykanom nie grozi utrata swob\u00f3d obywatelskich. Ich demokracja – ten najmniej fatalny system rz\u0105d\u00f3w spo\u015br\u00f3d wszystkich, jakie cz\u0142owiek wymy\u015bli\u0142 – jest w ci\u0105g\u0142ym ruchu, podlega zasadzie „nowe zast\u0119pujemy nowszym”. Prawo, nawet artyku\u0142y konstytucji, podlegaj\u0105 sta\u0142ej reinterpretacji przez autentycznie niezawis\u0142e s\u0105dy. Dla obywateli jest oczywisto\u015bci\u0105, \u017ce demokracja jest procesem ci\u0105g\u0142ym, nie za\u015b stanem. Oto cytat z dochodze\u0144 w Senacie w sprawie afery Iran – Kontrasi sprzed pi\u0119tnastu lat. Senator Ian Hamilton, przes\u0142uchuj\u0105cy podpu\u0142kownika Olivera Northa, podejrzanego o pogwa\u0142cenie prawa w imi\u0119 – jak m\u00f3wi\u0142 North – „cel\u00f3w wytyczonych przez demokratyczny rz\u0105d”, powiedzia\u0142: „Demokratyczny rz\u0105d nie jest rozwi\u0105zaniem samym w sobie; jest on metod\u0105 poszukiwania rozwi\u0105za\u0144”.<\/p>\n

Z polskiego punktu widzenia jest w gruncie rzeczy oboj\u0119tne, kt\u00f3ry z dw\u00f3ch kandydat\u00f3w wygra prezydenckie wybory w Ameryce. Osobowo\u015bci\u0105 r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 bardzo, lecz wyszli z tej samej szko\u0142y. Pami\u0119tam j\u0119k zawodu w\u015br\u00f3d wielu, gdy osiem lat temu wybory wygra\u0142 Bill Clinton: George Bush mia\u0142 by\u0107 lepszy, mia\u0142 poprze\u0107 nasze przysz\u0142e starania o wej\u015bcie do NATO. Wiemy dzi\u015b, jak sprawy si\u0119 potoczy\u0142y. W Ja\u0142cie los Polski zale\u017ca\u0142 od \u015bmiertelnie chorego, zamroczonego lekami prezydenta USA. Obecnie los Polski nie zale\u017cy od zdrowia ameryka\u0144skiego prezydenta.<\/p>\n

Si\u0142\u0119 XX-wiecznej prezydentury ameryka\u0144skiej oceniaj\u0105 ju\u017c historycy. Wielu twierdzi, \u017ce po drugiej wojnie Ameryka da\u0142a \u015bwiatu dw\u00f3ch wybitnych prezydent\u00f3w. Jednym by\u0142 demokrata Harry Truman, zbankrutowany w\u0142a\u015bciciel sklepu z konfekcj\u0105 („handlarz szelek”, pisa\u0142a z pogard\u0105 moskiewska „Prawda”) w St. Louis w stanie Missouri. Przeciwstawi\u0142 si\u0119 dyktatowi Stalina, powstrzyma\u0142 poch\u00f3d komunizmu w Korei, lecz jednocze\u015bnie zdymisjonowa\u0142 bo\u017cyszcze t\u0142um\u00f3w, genera\u0142a Douglasa McArthura, gdy ten zacz\u0105\u0142 grozi\u0107 wojn\u0105 atomow\u0105 przeciw komunistom. Uliczni demonstranci w Ameryce palili kuk\u0142y Trumana, zarzucaj\u0105c mu tch\u00f3rzostwo i zdrad\u0119 ojczyzny. Z ca\u0142kiem innych powod\u00f3w jego kuk\u0142\u0119 spalono r\u00f3wnie\u017c w Moskwie, za\u015b obnoszono j\u0105 w Warszawie. Obecnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 Amerykan\u00f3w nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce by\u0142 wielkim prezydentem.<\/p>\n

Drugim by\u0142 republikanin Ronald Reagan, mierny aktor hollywoodzki, kt\u00f3ry doko\u0144czy\u0142 dzie\u0142o powstrzymania komunizmu, podj\u0119te przez Trumana. Jego wypowied\u017a o ZSRR jako „imperium z\u0142a” wzburzy\u0142a lewicuj\u0105cych intelektualist\u00f3w ameryka\u0144skich do tego stopnia, \u017ce wstydzili si\u0119 przyzna\u0107 do „g\u0142upkowatego” prezydenta. A oto, co powiedzia\u0142 mi na jego temat Richard Perle, by\u0142y zast\u0119pca sekretarza obrony ds. bezpiecze\u0144stwa strategicznego, wsp\u00f3\u0142autor planu obrony rakietowej z kosmosu i zaufany wsp\u00f3\u0142pracownik Reagana: „Wszyscy wiemy, \u017ce Reagan nie by\u0142 intelektualist\u0105. Lecz c\u00f3\u017c z tego? Za to wykaza\u0142 niesamowity instynkt wizjonera politycznego i pewno\u015b\u0107, \u017ce wybiera najlepszy z mo\u017cliwych kierunk\u00f3w dzia\u0142ania. Caspar Weinberger i ja jedynie wcielali\u015bmy w \u017cycie reaganowsk\u0105 wizj\u0119 nadchodz\u0105cego \u015bwiata bez zagro\u017cenia komunizmem”.<\/p>\n

Dzi\u015b Polska, cz\u0142onek NATO i kandydat do Unii Europejskiej, ma ca\u0142kiem nowe problemy.<\/p>\n

Unia czy pax Americana?<\/b><\/p>\n

Minister Bronis\u0142aw Geremek do swego odej\u015bcia z MSZ-u w po\u0142owie roku zaprzecza\u0142 (to by\u0142o jego prawo i obowi\u0105zek), \u017ceby w prywatnych kontaktach jego francuscy rozm\u00f3wcy wyra\u017cali zastrze\u017cenia wobec zbyt – wedle nich – bliskich i serdecznych wi\u0119z\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105cych Warszaw\u0119 z Waszyngtonem. Dla zachodnich medi\u00f3w by\u0142o jednak tajemnic\u0105 poliszynela, \u017ce Pary\u017c i Bruksela podejrzliwie patrzy\u0142y na serdeczno\u015b\u0107, jak\u0105 Madeleine Albright darzy\u0142a naszego ministra spraw zagranicznych i na znakomit\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 takich instytucji jak Departament Stanu, CIA i FBI z ich polskimi odpowiednikami. Polska koniem troja\u0144skim USA w Europie?<\/p>\n

Podejrzliwym Francuzom mo\u017cna odpowiedzie\u0107: owszem, pod jednym wzgl\u0119dem. Dla Polski przysz\u0142o\u015b\u0107 jednocz\u0105cej si\u0119 Europy jest spraw\u0105 zbyt powa\u017cn\u0105, aby pozostawi\u0107 j\u0105 wy\u0142\u0105cznie w r\u0119kach k\u0142\u00f3tliwych Europejczyk\u00f3w, zw\u0142aszcza za\u015b Francuz\u00f3w, wyj\u0105tkowo dra\u017cliwych w sprawach gospodarczego i kulturalnego przyw\u00f3dztwa w Europie. T\u0119 sam\u0105 opini\u0119, cho\u0107 wyra\u017con\u0105 z mniej brutaln\u0105 szczero\u015bci\u0105, znajdujemy u Zbigniewa Brzezi\u0144skiego („Na wielkiej szachownicy”, 1997). Dla Polski zachowanie obecno\u015bci USA w Europie jest co najmniej r\u00f3wnie wa\u017cne, jak dla niekt\u00f3rych francuskich polityk\u00f3w – pr\u00f3by wyeliminowania ameryka\u0144skich wp\u0142yw\u00f3w z Europy.<\/p>\n

Waszyngton nie musi uruchamia\u0107 \u017cadnej ze swych licznych organizacji wywiadowczych (Departament Stanu ma sw\u00f3j w\u0142asny, ca\u0142kiem dobry wywiad), aby wiedzie\u0107, \u017ce Polska jest krajem o najbardziej proameryka\u0144skich nastrojach w Europie. Dor\u00f3wnuje nam pod tym wzgl\u0119dem jedynie Irlandia.<\/p>\n

Nie jest te\u017c tajemnic\u0105, \u017ce Polska cieszy si\u0119 pewnymi szczeg\u00f3lnymi wzgl\u0119dami w\u015br\u00f3d Amerykan\u00f3w. S\u0105 one w zwi\u0105zku ze wspomnianym proameryka\u0144skim nastawieniem, lecz g\u0142\u00f3wnie w zwi\u0105zku z potencja\u0142em demograficznym i kulturalnym oraz z pozycj\u0105 Polski na mapie Europy. Nasz kraj ma przypisan\u0105 rol\u0119 zawodnika obrotowego na flance NATO. Ma by\u0107 u\u015bmiechni\u0119t\u0105 na wsch\u00f3d twarz\u0105 NATO.<\/p>\n

W ubieg\u0142ym roku powsta\u0142 w Ameryce dokument studialny pod tytu\u0142em Defense USA 2000. Nie dla moich oczu by\u0142 przeznaczony, lecz s\u0142ysza\u0142em co nieco o aneksach do\u0144 do\u0142\u0105czonych, mi\u0119dzy innymi o jednym okre\u015blaj\u0105cym rang\u0119 kolejnych ameryka\u0144skich sojusznik\u00f3w w NATO. Ranga Polski – „pierwszaka” w Sojuszu – jest wysoka. Amerykanie nie licz\u0105 na polskie nowoczesne si\u0142y l\u0105dowe lub lotnictwo, kt\u00f3rych nie mamy. Licz\u0105 na polskie wp\u0142ywy wobec Ukrainy, S\u0142owacji i Litwy, na spok\u00f3j w stosunkach z Rosj\u0105. Tak niewiele i tak du\u017co.<\/p>\n

Polska musi wej\u015b\u0107 do Unii Europejskiej, bez wzgl\u0119du na k\u0142\u00f3tnie, wybory i zmiany rz\u0105du. Dyktuje to nasz interes cywilizacyjny i g\u0142\u00f3wne si\u0142y polityczne dobrze o tym wiedz\u0105. Ze wzgl\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa nie b\u0119dzie te\u017c rezygnowa\u0107 z wysokiego statusu sojusznika w ramach pax Americana. Polski wk\u0142ad do Sojuszu, militarnie niewielki, strategicznie powa\u017cny, jest doceniony w Waszyngtonie. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, aby, b\u0119d\u0105c zapraszanym, nie spluwa\u0107 w progu nowego domu. Nie mo\u017ce z Polski rozbrzmiewa\u0107 Rosenbergowe has\u0142o „za\u017cydzenia” i „?berfremdung”. Antysemickie wybryki (w przesz\u0142o\u015bci wypowiedzi pra\u0142ata z Gda\u0144ska, malunki na \u0142\u00f3dzkich murach, inicjatywa dmosi\u0144skiego proboszcza, nielubi\u0105cego Brzechwy), przyjmowane s\u0105 w Ameryce z obrzydzeniem. Istnieje oczywi\u015bcie antypolonizm w\u015br\u00f3d niekt\u00f3rych grup \u017cydowskich za granic\u0105, ale bzdur\u0105 jest, \u017ceby og\u00f3\u0142 Amerykan\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia \u017ale \u017cyczy\u0142 Polsce. W\u015br\u00f3d ludzi zas\u0142u\u017conych w przygotowaniu politycznego gruntu dla przyj\u0119cia Polski do NATO, odnotowa\u0107 nale\u017cy – poza Zbigniewem Brzezi\u0144skim i Janem Nowakiem-Jeziora\u0144skim – Madeleine Albright i Sandy Bergera, Williama Cohena, Daniela Frieda i Davida Harrisa, Richarda Holbrooke’a i Jeremy K. Rosnera. Ca\u0142a si\u00f3demka winna dosta\u0107 od Polski ordery zas\u0142ugi. Niekt\u00f3rzy ju\u017c je zreszt\u0105 dostali.<\/p>\n

Pozostaje bolesna kwestia polskiej kultury: czy jest ona zagro\u017cona w zwi\u0105zku z rozpychaniem si\u0119 w \u015bwiecie agresywnej ameryka\u0144skiej popkultury?<\/p>\n

Czyta\u0142em francuskie streszczenie listu podpisanego przez polskich tw\u00f3rc\u00f3w filmowych, m.in. Andrzeja Wajd\u0119 i Krzysztofa Zanussiego, do by\u0142ego francuskiego ministra kultury, Jacka Langa, z okazji zjazdu filmowc\u00f3w polskich w Warszawie w grudniu ubieg\u0142ego roku. Polscy tw\u00f3rcy bili w nim na alarm w zwi\u0105zku z „arogancj\u0105 i nieust\u0119pliwo\u015bci\u0105” rz\u0105du ameryka\u0144skiego w sprawach dost\u0119pu do d\u00f3br kultury oraz w zwi\u0105zku z zagro\u017ceniem dla kina europejskiego ze strony „ameryka\u0144skich dystrybutor\u00f3w i producent\u00f3w filmowych”. Przyznaj\u0119, jest tu problem, g\u0142\u00f3wnie w nastawieniu Amerykan\u00f3w do kultury: w ich mniemaniu dobra kultury to „commodity”, czyli towar. Dlatego Amerykanie wpadaj\u0105 w furi\u0119, widz\u0105c jak niewiele – w ich mniemaniu – polskie w\u0142adze czyni\u0105, by ukr\u00f3ci\u0107 produkcj\u0119 i handel pirackimi kopiami wideo, kompakt\u00f3w z muzyk\u0105 i oprogramowania komputerowego na polskim rynku. W ich odczuciu jest to ordynarna kradzie\u017c, nara\u017caj\u0105ca ameryka\u0144skich producent\u00f3w na setki milion\u00f3w dolar\u00f3w corocznych strat w samej Polsce.<\/p>\n

Czy nasza kultura skundli si\u0119 pod wp\u0142ywem tego, co przeciwnicy zw\u0105 imperializmem kulturalnym? Tak uwa\u017ca\u0142 we Francji czterdzie\u015bci lat temu Jean Jacques Servan-Schreiber, autor g\u0142o\u015bnej w\u00f3wczas ksi\u0105\u017cki „Ameryka\u0144skie wyzwanie”. Nic takiego si\u0119 nie sta\u0142o. Dzie\u0142a Diderota i Woltera nie znikn\u0119\u0142y z bibliotecznych p\u00f3\u0142ek, dzie\u0142a Moliera nadal s\u0105 wystawiane przez Com?die Francaise, m\u0142odzi Francuzi nadal rozmawiaj\u0105 po francusku. Drogi panie Andrzeju: na „Pana Tadeusza” miliony w Polsce wali\u0142y, za\u015b po pa\u0144skim polskoj\u0119zycznym wyst\u0105pieniu przy odbiorze Oscara w Hollywood, s\u0142ysza\u0142em od Amerykan\u00f3w i Kanadyjczyk\u00f3w same g\u0142osy przyjazne na temat odwa\u017cnego re\u017cysera, kt\u00f3ry postanowi\u0142 podzi\u0119kowa\u0107 za nagrod\u0119 we w\u0142asnym j\u0119zyku. Amerykanom do g\u0142owy nie przysz\u0142o, \u017ce m\u00f3g\u0142by pan nie zna\u0107 ich j\u0119zyka. Niech\u017ce tak pozostanie, co nam szkodzi.<\/p>\n

Nie by\u0142o chyba wi\u0119kszego upadku polskiej kultury, ni\u017c w czasach saskich. Przysz\u0142o po nich o\u015bwiecenie i romantyzm, nasza kultura prze\u017cy\u0142a, i to jak! Polacy s\u0105 bardzo podatni na obce nowinki, lecz nies\u0142ychanie odporni na wszelkiego rodzaju zabory. Pod tym wzgl\u0119dem jeste\u015bmy nie do zdarcia. Tak b\u0119dzie i tym razem.<\/p>\n

Jerzy Jastrz\u0119bowski<\/b><\/p>\n

 <\/p>\n

PS. Autor dzi\u0119kuje prof. Antoniemu M\u0105czakowi z Uniwersytetu Warszawskiego za podzielenie si\u0119 sw\u0105 wiedz\u0105 i poczuciem humoru przy omawianiu tak powa\u017cnego tematu.<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ameryce nie grozi jeszcze dekadencja z przejedzenia i przepychu. Amerykanie to wci\u0105\u017c m\u0142ody i wibruj\u0105cy energi\u0105 nar\u00f3d. Pax Americana RYS. JANUSZ KAPUSTA JERZY JASTRZ\u0118BOWSKI Por\u00f3wna\u0107 zakres pot\u0119gi Rzymu wczesnych cezar\u00f3w z obecn\u0105 Ameryk\u0105? Profesor Antoni M\u0105czak zastanowi\u0142 si\u0119: hm, pomys\u0142 ciekawy, cho\u0107 jest to w gruncie rzeczy por\u00f3wnywanie jab\u0142ek z pomara\u0144czami. Publicy\u015bcie mo\u017ce si\u0119 to […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60\/revisions\/61"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}