{"id":62,"date":"2013-07-08T23:42:47","date_gmt":"2013-07-08T21:42:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/?p=62"},"modified":"2013-07-08T23:42:47","modified_gmt":"2013-07-08T21:42:47","slug":"pepys-czy-pasek","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/?p=62","title":{"rendered":"Pepys czy Pasek?"},"content":{"rendered":"
\"\"

\u017ar\u00f3d\u0142o: Nieznane<\/p><\/div>\n

HISTORIE R\u00d3WNOLEG\u0141E<\/b><\/p>\n

Denerwuj\u0105cy jest dla Polaka obraz Anglii, kwitn\u0105cej w tym samym czasie, gdy upada\u0142a sarmacka Rzeczypospolita<\/p>\n

Pepys czy Pasek? <\/b><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"

\u017ar\u00f3d\u0142o: Nieznane<\/p><\/div>\n

PANORAMA LONDYNU NA SZTYCHU Z KO\u0143CA XVII WIEKU<\/b><\/p>\n

FOT. (C) FLASH PRESS MEDIA<\/p>\n

JERZY JASTRZ\u0118BOWSKI<\/b><\/p>\n

Latem ubieg\u0142ego roku szli\u015bmy piaszczyst\u0105 drog\u0105 przez Gierwaty Szlacheckie w parafii Goworowo, na pograniczu Mazowsza i Kurpi. Wraz z bratem szukali\u015bmy \u015blad\u00f3w prapradziada, Wojciecha Bogumi\u0142a, kt\u00f3ry jako ch\u0142opiec w okresie wojen napoleo\u0144skich mia\u0142 gdzie\u015b z tej okolicy wyw\u0119drowa\u0107 za nauk\u0105 i chlebem. Przystan\u0119li\u015bmy w zagrodzie, rozmawiali\u015bmy z m\u0142odym cz\u0142owiekiem. Wygl\u0105da\u0142 na inteligenta, m\u00f3wi\u0142 starann\u0105 polszczyzn\u0105. Jego ojciec ogradza\u0142 pastwisko dla kr\u00f3w. Spocony, siwiej\u0105cy, nieogolony, zjawi\u0142 si\u0119 po chwili. Pytany o rody ch\u0142opskie w okolicy, roze\u015bmia\u0142 si\u0119:<\/p>\n

– Panie, tu nie ma ch\u0142op\u00f3w, tu przysi\u00f3\u0142ek szlachecki. My Dobkowscy, nieopodal Strzemi\u0119ccy, te\u017c szlachta. Niegdy\u015b liczni byli w okolicy Mierzejewscy, ale ich ju\u017c nie ma, na wojnach wygin\u0119li. O tam – wskaza\u0142 r\u0119k\u0105 – za drog\u0105, pod borem znajdzie pan wiosk\u0119 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105.<\/p>\n

S\u0142owo honoru, tak powiedzia\u0142! Latem dwutysi\u0119cznego roku, na \u015brodku piaszczystej mazowieckiej drogi, us\u0142ysza\u0142em j\u0119zyk Jana Chryzostoma Paska.<\/p>\n

Boczna koleina<\/b><\/p>\n

Przez lata zastanawia\u0142em si\u0119, kiedy dosz\u0142o do ogromnego rozziewu pomi\u0119dzy sprawno\u015bci\u0105 dzia\u0142ania i wydajno\u015bci\u0105 \u015bwiata kultury polskiej, w kt\u00f3rej si\u0119 wychowa\u0142em oraz \u015bwiata anglosaskiego, do kt\u00f3rego si\u0119 przyuczy\u0142em. Z uwag\u0105 obserwowa\u0142em wy\u017cszo\u015b\u0107, z jak\u0105 Polak\u00f3w traktowali zw\u0142aszcza Brytyjczycy. Wszyscy wiedz\u0105, i\u017c w 1940 roku polscy piloci mieli nie bra\u0107 udzia\u0142u w Bitwie o Angli\u0119, poniewa\u017c dow\u00f3dca RAF-u nie wierzy\u0142, aby Polacy dali sobie rad\u0119 w powietrzu. Sk\u0105d takie lekcewa\u017cenie?<\/p>\n

Cofnijmy si\u0119 g\u0142\u0119boko w czasie. W sensie zaawansowania cywilizacyjnego w po\u0142owie XVI wieku Polska nie pozostawa\u0142a daleko w tyle za czo\u0142owymi w\u00f3wczas o\u015brodkami Europy – p\u00f3\u0142nocnymi W\u0142ochami, Niderlandami, Nadreni\u0105. Anglia nie by\u0142a nawet punktem odniesienia. Lecz wkr\u00f3tce potem Rzeczypospolita trafi\u0142a w fataln\u0105 boczn\u0105 kolein\u0119, podczas gdy zachodnia Europa (w tym zw\u0142aszcza Anglia) mkn\u0119\u0142a do przodu bitym traktem. By\u0142 to proces d\u0142ugotrwa\u0142y. Kontakt stracili\u015bmy chyba w ostatniej \u0107wiartce XVII wieku.<\/p>\n

Ponownie przeczyta\u0142em dziennik Samuela Pepysa, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcy brytyjskiego sukcesu, r\u00f3wnolegle czytaj\u0105c pami\u0119tnik Jana Chryzostoma Paska, uczestnika zmaga\u0144 zbrojnych Rzeczypospolitej w drugiej po\u0142owie XVII wieku i \u015bwiadka zmierzchu sarmackiego narodu. Zaskakuj\u0105ce wra\u017cenie!<\/p>\n

Postaci dramatu<\/b><\/p>\n

Byli niemal r\u00f3wnolatkami: Pepys urodzony w 1633 roku, Pasek podobno pod koniec 1636 roku. Pisali – Pepys na bie\u017c\u0105co, Pasek z pami\u0119ci – o tym samym okresie, zw\u0142aszcza latach 60. stulecia. Obaj pochodzili z drobnej szlachty. Pepys nie wstydzi\u0142 si\u0119 krewnych rze\u017anik\u00f3w, cho\u0107 mia\u0142 te\u017c krewnego lorda Sandwicha, kt\u00f3ry go ostatecznie wprowadzi\u0142 w sfer\u0119 wysokiej polityki. Pasek do rzemie\u015blnika w rodzinie z pewno\u015bci\u0105 nie przyzna\u0142by si\u0119, lecz nie wstydzi\u0142 si\u0119 faktu, i\u017c ojciec jego, p\u00f3\u017aniej za\u015b on sam, nie byli maj\u0119tni i „dzier\u017cawami chodzili”.<\/p>\n

Pepys i Pasek mieli podobny „apetyt do widzenia \u015bwiata”. Obaj na wypadki dziejowe patrzyli z w\u0142asnego podw\u00f3rka, lecz Pasek by\u0142 prostym towarzyszem chor\u0105gwi pancernej (cho\u0107 lubi\u0142 udawa\u0107 \u015bwietnego oficera), za\u015b Pepys, m\u0142ody skryba w biurze swego krewnego patrona – p\u00f3\u017aniejszego lorda Sandwich – doszed\u0142 do pozycji sekretarza stanu w Admiralicji i pos\u0142a do Izby Gmin.<\/p>\n

Pasek by\u0142 niezwykle dumny ze swoich sporadycznych kontakt\u00f3w z kr\u00f3lami Janem Kazimierzem i Janem III Sobieskim. Dla Pepysa kontakty z kr\u00f3lem by\u0142y obowi\u0105zkiem s\u0142u\u017cbowym. Jednak nie cechy osobowo\u015bciowe, lecz raczej obraz kraj\u00f3w w tle obu autor\u00f3w powoduje przygn\u0119bienie. C\u00f3\u017c za ogromna r\u00f3\u017cnica!<\/p>\n

Kraj Paska<\/b><\/p>\n

Paskowi przysz\u0142o sp\u0119dzi\u0107 drug\u0105 po\u0142ow\u0119 \u017cycia w okresie niezwykle ci\u0119\u017ckiego kryzysu Rzeczypospolitej, z kt\u00f3rego nie ca\u0142kiem zdawa\u0142 sobie spraw\u0119. Widzia\u0142 konsekwencje wojen z Kozaczyzn\u0105 i Tatarami z po\u0142owy wieku; bra\u0142 udzia\u0142 w wojnach ze Szwecj\u0105, Moskw\u0105, z Rakoczym oraz wkr\u00f3tce potem w wojnie domowej. Potem przysz\u0142a wojna z Turcj\u0105 i straszliwe lata zarazy, pustosz\u0105cej Rzeczypospolit\u0105. Te sprawy widzia\u0142 i rozumia\u0142. Nie rozumia\u0142 jednak rozleg\u0142o\u015bci i przyczyn ci\u0119\u017ckiego kryzysu gospodarczego, kt\u00f3ry spl\u00f3t\u0142 si\u0119 w jedno z kryzysem politycznym.<\/p>\n

Ruszy\u0142 ju\u017c by\u0142 eksport zbo\u017ca rosyjskiego do Europy Zachodniej przez Archangielsk. Mimo znacznie wy\u017cszych koszt\u00f3w transportu zbo\u017ce to okaza\u0142o si\u0119 kilkakrotnie (!) ta\u0144sze od polskiego, eksportowanego przez Gda\u0144sk i Elbl\u0105g. W ostatniej \u0107wierci XVII wieku eksport polskiego zbo\u017ca spad\u0142 poni\u017cej 50 procent poziomu z pierwszej \u0107wierci owego stulecia. Bior\u0105c pod uwag\u0119 jednoczesny spadek cen, zmniejszenie si\u0119 wp\u0142yw\u00f3w z tego eksportu by\u0142o katastrofalne. Szlachta reagowa\u0142a zwi\u0119kszaniem obszaru zasiew\u00f3w i wymuszaniem wi\u0119kszej pa\u0144szczyzny. Efekt by\u0142 \u0142atwy do przewidzenia dla nas, \u017cyj\u0105cych obecnie, lecz kompletnie nieprzewidziany przez Paska i jemu wsp\u00f3\u0142czesnych: jeszcze ni\u017csze ceny, jeszcze ni\u017csza wydajno\u015b\u0107 pracy.<\/p>\n

Ta ostatnia, ni\u017csza od zachodnioeuropejskiej nawet w najpomy\u015blniejszym dla Rzeczypospolitej okresie XVI wieku, w dobie Paska wesz\u0142a w regres zgo\u0142a katastrofalny. Wed\u0142ug ustale\u0144 prof. dr. Antoniego M\u0105czaka z Uniwersytetu Warszawskiego, w pierwszym okresie z jednego zasianego ziarna czterech zb\u00f3\u017c polski rolnik zbiera\u0142 przeci\u0119tnie ok. czterech ziaren, rolnik niemiecki 4,4 ziarna, angielski – 4,6, rolnik w p\u00f3\u0142nocnych Niderlandach – 7,5 ziarna. Sto lat p\u00f3\u017aniej wydajno\u015b\u0107 polskiego rolnika zmala\u0142a do 3,3 ziarna, podczas gdy niemieckiego wzros\u0142a do 5,3, angielskiego do 9,8, za\u015b holenderskiego do 13,1 ziarna. Polska cofa\u0142a si\u0119 gospodarczo w tym samym czasie, gdy ca\u0142a zachodnia Europa poza P\u00f3\u0142wyspem Iberyjskim sz\u0142a ostro do przodu!<\/p>\n

Do tego dochodzi\u0142a zatrwa\u017caj\u0105ca sytuacja strategiczna kraju. Pasek zachwyca si\u0119 „wiktoryj\u0105 wiede\u0144sk\u0105”, pisze od\u0119 na cze\u015b\u0107 poleg\u0142ego Franciszka Lanckoro\u0144skiego.<\/p>\n

S\u0142o\u0144ce jest dobra s\u0142awa,<\/p>\n

kt\u00f3rego promienie<\/p>\n

Rozganiaj\u0105 w cz\u0142owieku<\/p>\n

wszelkie gnu\u015bne cienie;<\/p>\n

Kto si\u0119 do s\u0142awy bierze,<\/p>\n

jako w s\u0142o\u0144cu chodzi,<\/p>\n

Bo go do tej jasno\u015bci w\u0142asna cnota<\/p>\n

wodzi.<\/p>\n

Byli towarzysze pancerni cnotliwego Paska bili Turk\u00f3w i Tatar\u00f3w, tymczasem w Moskwie polskie poselstwo prowadzi\u0142o piekielnie ci\u0119\u017ckie rokowania po wojnie, kt\u00f3r\u0105 Pasek – przekonany by\u0142 o tym – wygra\u0142 z szumem i honorem. Jednak Rzeczpospolita mia\u0142a r\u0119ce zaj\u0119te konfliktem z Turcj\u0105, a Moskwa, s\u0142owami Jana III, „czas dogodny u\u0142api\u0142a na sw\u0105 stron\u0119”. 6 maja 1686 roku, w zamian za wieczysty pok\u00f3j, Rzeczpospolita zrzek\u0142a si\u0119 ostatecznie Kijowa i ca\u0142ej Ukrainy Zadnieprza\u0144skiej. Ziemie te, ongi\u015b w\u0142asno\u015b\u0107 Rusi Kijowskiej, potem Litwy, przechodzi\u0142y we w\u0142adanie Wielkorus\u00f3w. Co wi\u0119cej, Jan III, zwyci\u0119zca spod Wiednia, musia\u0142 przyj\u0105\u0107 upokarzaj\u0105c\u0105 klauzul\u0119 gwarancji moskiewskich w interesie prawos\u0142awia w ca\u0142ej Rzeczypospolitej. To ju\u017c by\u0142a jaskrawa ingerencja w wewn\u0119trzne sprawy pa\u0144stwa polsko-litewskiego. \u017baden z \u00f3wczesnych monarch\u00f3w europejskich nie zgodzi\u0142by si\u0119 na tak\u0105 klauzul\u0119.<\/p>\n

Dlatego polski kr\u00f3l, podpisuj\u0105c j\u0105, p\u0142aka\u0142.<\/p>\n

Pasek wiedzia\u0142 o tym, i\u017c ziemie zadnieprza\u0144skie ju\u017c wcze\u015bniej zaj\u0119te by\u0142y przez obce za\u0142ogi, lecz czy wiedzia\u0142 o haniebnym traktacie z Moskw\u0105 i o p\u0142aczu kr\u00f3la? Z pami\u0119tnika wynika, i\u017c chyba nie. Oto, co zanotowa\u0142 pod rokiem 1686: „Zimy tego roku nie by\u0142o nic (…). Kwiatki i trawy by\u0142y, \u017cyta jare siano, bydl\u0119 trawy si\u0119 najad\u0142o (…) g\u0119si dzikie w\u0142\u00f3czy\u0142y si\u0119 stadami wielkimi (…). Augusti (sierpnia) 7-go, na\u0142adowa\u0142em pszenic\u0105 czworo statk\u00f3w i poszed\u0142em do Gda\u0144ska. (…) Kr\u00f3l JMo\u015b\u0107 i wojsko nasze chodzi\u0142y na Budziaki i do Wo\u0142och”. Pasek przegapi\u0142 wydarzenie, od kt\u00f3rego pocz\u0105\u0142 si\u0119, pocz\u0105tkowo powolny, p\u00f3\u017aniej coraz pr\u0119dszy, ze\u015blizg Rzeczypospolitej w kierunku podleg\u0142o\u015bci od Moskwy.<\/p>\n

Fatalnym zbiegiem okoliczno\u015bci Rzeczpospolita wygrywa\u0142a bitwy, przegrywa\u0142a wojny; zdarzy\u0142o si\u0119 wygra\u0107 wojn\u0119, w\u00f3wczas przegrywano pok\u00f3j.<\/p>\n

Jak w tym czasie dawa\u0142 sobie rad\u0119 kraj Samuela Pepysa?<\/p>\n

Kraj Pepysa<\/b><\/p>\n

Anglia, znacznie p\u00f3\u017aniej nazwana Zjednoczonym Kr\u00f3lestwem, dawa\u0142a sobie rad\u0119 znakomicie, mimo ustawicznych wojen. Pod koniec XVII stulecia bi\u0142a si\u0119 z Holandi\u0105 (trzykrotnie za \u017cycia jednego pokolenia) i Francj\u0105. Anglia wygrywa\u0142a wojny, przegrywaj\u0105c bitwy; zdarzy\u0142o si\u0119 przegra\u0107 wojn\u0119, w\u00f3wczas jej dyplomaci wygrywali pok\u00f3j. Fakt, i\u017c wyspiarze wi\u0119kszo\u015b\u0107 wojen prowadzili na morzu, nie by\u0142 bez znaczenia. Fakt, \u017ce umieli wygrywa\u0107 zar\u00f3wno bitwy, jak i wojny morskie, by\u0142 po cz\u0119\u015bci zas\u0142ug\u0105 Pepysa.<\/p>\n

Oto wsp\u00f3\u0142czesny opis gospodarki Anglii ostatniej \u0107wierci XVII wieku: „Nar\u00f3d r\u00f3s\u0142 w bogactwo, handel cudownie je mno\u017cy\u0142, wzmacnia\u0142 si\u0119 obieg kredytu papierowego, za\u015b z\u0142otnicy z Lombard Street (pierwsi londy\u0144scy maklerzy gie\u0142dowi rekrutowali si\u0119 z cechu z\u0142otnik\u00f3w – J. J.) obracali ogromnymi sumami”. Tak opisuje lata 80. XVII wieku Daniel Defoe w swym „Eseju o po\u017cyczkach”. Pod koniec stulecia gie\u0142da londy\u0144ska do\u015bcign\u0119\u0142a amsterdamsk\u0105, je\u015bli chodzi o obroty i r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 operacji. Wspania\u0142a Rewolucja (glorious Revolution), kt\u00f3ra obali\u0142a katolickiego Jakuba II w 1688 roku, oddaj\u0105c tron holenderskiemu protestantowi Wilhelmowi Ora\u0144skiemu, by\u0142a jedyn\u0105 w historii rewolucj\u0105, przeprowadzon\u0105 w warunkach wysokiej i wci\u0105\u017c rosn\u0105cej koniunktury.<\/p>\n

W swej „Historii spekulacji finansowych” („A History of Financial Speculation”, Nowy Jork 1999 r.) Edward Chancellor tak opisuje stan gospodarczy \u00f3wczesnej Anglii: „Coroczne wielkie urodzaje zb\u00f3\u017c powodowa\u0142y \u0142atwo\u015b\u0107 wykarmienia rosn\u0105cej liczby ludno\u015bci; deszcz z\u0142ota i srebra z handlu morskiego ze wszystkimi stronami \u015bwiata bogaci\u0142 finansjer\u0119, za\u015b imigracja tysi\u0119cy prze\u015bladowanych hugenot\u00f3w z Francji i protestant\u00f3w z po\u0142udniowych Niderland\u00f3w zapewni\u0142a import bezcennych kwalifikacji i dodatkowego kapita\u0142u”. W 1694 roku ustaw\u0105 parlamentu powsta\u0142 Bank Anglii. Z tego okresu pochodzi te\u017c zachowana do dzi\u015b korespondencja Samuela Pepysa z Izaakiem Newtonem, dotycz\u0105ca mo\u017cliwo\u015bci stosowania teorii prawdopodobie\u0144stwa do gry na gie\u0142dzie. Wkr\u00f3tce potem Anglicy zastosowali teori\u0119 gier do skonstruowania systemu ubezpiecze\u0144 przedsi\u0119biorstw okr\u0119towych.<\/p>\n

Denerwuj\u0105cy jest dla Polaka obraz Anglii, kwitn\u0105cej w tym samym czasie, gdy upada\u0142a sarmacka Rzeczypospolita. Nie bez przyczyny Pepys pisa\u0142 o swych rodakach: „Samouwielbienie jest drug\u0105 natur\u0105 Anglik\u00f3w. Wszystko, co angielskie, musi by\u0107 najlepsze – wo\u0142owina i piwo, kobiety i konie, wojsko, religia, prawo, itd.”. Niech\u017ce nas nie dziwi angielskie poczucie wy\u017cszo\u015bci nad innymi narodami. Mieli czas je w sobie wykszta\u0142ci\u0107. Pasek w tym czasie pisa\u0142 o chodzeniu w s\u0142o\u0144cu s\u0142awy. My wszyscy troch\u0119 z Paska.<\/p>\n

Kariera i korupcja Pepysa<\/b><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

SZLACHTA POLSKA. SZTYCH BAURA, XVII WIEK.<\/b><\/p>\n

ZBIORY GRAFIKI BIBLIOTEKI JAGIELLO\u0143SKIEJ<\/p>\n

Pepys robi\u0142 \u015bwietn\u0105 karier\u0119 urz\u0119dnicz\u0105: ze stanowiska m\u0142odszego skryby w Ministerstwie Skarbu z roczn\u0105 pensj\u0105 50 funt\u00f3w szterling\u00f3w awansowa\u0142 w roku 1660 na wy\u017cszego urz\u0119dnika w Admiralicji, z odpowiedzialno\u015bci\u0105 za wy\u017cywienie ca\u0142ej Royal Navy i z roczn\u0105 pensj\u0105 350 funt\u00f3w. Karier\u0119 zako\u0144czy\u0142 jako sekretarz stanu. W dwie\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej mia\u0142by tytu\u0142 Pierwszego Lorda Admiralicji. Jednym z jego nast\u0119pc\u00f3w w XX wieku by\u0142 Winston Churchill. Roczna pensja Pepysa na tym stanowisku wynosi\u0142a 500 funt\u00f3w. Por\u00f3wnuj\u0105c si\u0142\u0119 nabywcz\u0105 pieni\u0105dza w\u00f3wczas i teraz, by\u0142 to odpowiednik 26-30 tysi\u0119cy obecnych z\u0142otych miesi\u0119cznie. Podatku od wynagrodze\u0144 jeszcze w\u00f3wczas nie znano.<\/p>\n

Pepys potrzebowa\u0142 jednak znacznie wi\u0119kszych sum. Przez sze\u015b\u0107 lat by\u0142 pos\u0142em do parlamentu. Jego biografowie podaj\u0105, \u017ce bardzo zas\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas w t\u0119pieniu korupcji w\u015br\u00f3d dostawc\u00f3w Royal Navy. Aby jednak utrzyma\u0107 si\u0119 na stanowisku i cokolwiek zdzia\u0142a\u0107 w parlamencie, Pepys wydawa\u0142 rocznie co najmniej 700 funt\u00f3w na goszczenie i korumpowanie urz\u0119dnik\u00f3w. Sk\u0105d bra\u0142 tyle pieni\u0119dzy?<\/p>\n

Korupcja p\u0142aci\u0142a korupcj\u0105. Pepys nazywa\u0142 to „wzi\u0105tkiem” (gettings). Jako wysoki urz\u0119dnik Admiralicji pobiera\u0142 op\u0142aty od armator\u00f3w, zaanga\u017cowanych w handel z Lewantem. Za korzystanie z opieki Royal Navy armatorzy p\u0142acili Admiralicji 25 szyling\u00f3w od ka\u017cdego rejsu statku przez Morze \u015ar\u00f3dziemne, zagro\u017cone przez algierskich i tunezyjskich pirat\u00f3w. Pepys chowa\u0142 te pieni\u0105dze do kieszeni.<\/p>\n

W swym „Dzienniku” przyznaje si\u0119 do brania „na lewo” oko\u0142o 1250 funt\u00f3w rocznie. S\u0105dz\u0105c jednak z corocznych podsumowa\u0144 swego maj\u0105tku, zamieszczanych tam\u017ce, musia\u0142o by\u0107 owych „wzi\u0105tk\u00f3w” znacznie wi\u0119cej. Zerknijmy do zapisu z 31 grudnia 1666 roku: „Obrachowa\u0142em si\u0119 wreszcie i ku wielkiemu niezadowoleniu znajduj\u0119, \u017ce ca\u0142ego wzi\u0105tku w tym roku mia\u0142em zaledwie 2966 funt\u00f3w, podczas gdy poprzedniego – 3560 funt\u00f3w”.<\/p>\n

Ju\u017c w po\u0142owie swego okresu s\u0142u\u017cby w Admiralicji Pepys by\u0142 bogatym cz\u0142owiekiem. Odwdzi\u0119czy\u0142 si\u0119 za to swej ojczy\u017anie. \u017belazn\u0105 si\u0142\u0105 woli i intryg\u0105 przeprowadzi\u0142 przez parlament projekt rozbudowy Royal Navy do rozmiar\u00f3w zr\u00f3wnuj\u0105cych j\u0105 z po\u0142\u0105czonymi flotami Francji i Holandii. Gdy wycofa\u0142 si\u0119 z \u017cycia publicznego w 1689 roku, angielska marynarka wojenna liczy\u0142a 59 okr\u0119t\u00f3w liniowych, w tym kilkana\u015bcie najwi\u0119kszych – pierwszego (ponad sto armat) i drugiego (ponad 80 armat) rz\u0119du. W sumie Royal Navy mia\u0142a cztery i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca dzia\u0142. To by\u0142a straszna pot\u0119ga. W tym czasie w Rzeczypospolitej po\u0142\u0105czone si\u0142y polowej artylerii wojsk koronnych i litewskich nie wystarczy\u0142yby na obsad\u0119 jednego liniowego okr\u0119tu Pepysa.<\/p>\n

Kariera i korupcja Paska<\/b><\/p>\n

19-letni Pasek wybra\u0142 si\u0119 na wojn\u0119 ze Szwedami „dla Ojczyzny ratowania”, ale r\u00f3wnie\u017c dlatego, i\u017c na wsi w wojew\u00f3dztwie rawskim na obrze\u017cu Mazowsza (Mazur\u00f3w nazywa\u0142 „samsiadami”) ambitny ch\u0142opak nie bardzo mia\u0142 co robi\u0107.<\/p>\n

Trudna by\u0142a w\u00f3wczas wojskowa kariera, cho\u0107 przynale\u017cno\u015b\u0107 do s\u0142ynnej dywizji Stefana Czarnieckiego os\u0142adza\u0142a gorycz. Teoretycznie nale\u017ca\u0142 si\u0119 Paskowi \u017co\u0142d, lecz wiadomo, jak z zap\u0142at\u0105 bywa\u0142o: „Panowie szlachta radz\u0105, a \u017co\u0142nierz po staremu chodzi g\u0142odny i buntuje si\u0119”. G\u0142odne wojsko, zanim si\u0119 zbuntuje, rekwiruje i wymusza. 22-letni Pasek zyska\u0142 mir w wojsku, gdy w Danii, wobec wystraszonych mieszczan, milcza\u0142 srogo we wszystkich znanych im j\u0119zykach (a \u0142acin\u0119 zna\u0142 bestia znakomicie), dop\u00f3ki Du\u0144czycy nie postawili przed nim srebrnego kubka wype\u0142nionego talarami. W\u00f3wczas \u0142askawie przem\u00f3wi\u0142, za\u015b opisem tej sceny zyska\u0142 w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w literack\u0105 nie\u015bmiertelno\u015b\u0107.<\/p>\n

Pasek i jego towarzysze pancerni byli do szale\u0144stwa odwa\u017cni, a przy tym pe\u0142ni wisielczej fantazji. Czytelnicy dobrze znaj\u0105 mistrzowski opis zdobywania twierdzy, wi\u0119c przypomn\u0119 ponownie: „Wolski, jako to ch\u0142op chciwy, \u017ceby to wsz\u0119dy by\u0107 wprz\u00f3d, rzecze: \u010cWlez\u0119 ja\u00c7. Tylko wlaz\u0142, a Szwed go tam za \u0142eb. Krzyknie. Ja go za nogi. Tam go do siebie zapraszaj\u0105, my go te\u017c tu nazad wydzieramy: ledwie\u015bmy ch\u0142opa nie rozerwali. Wo\u0142a na nas: \u010cDla Boga, ju\u017c mi\u0119 pu\u015b\u0107cie, bo mi\u0119 rozerwiecie!\u00c7”. Takiego tekstu nie m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 Pepys, owa gwiazda biurokracji i tw\u00f3rczej intrygi. Pepys przy Pasku jest literackim beztalenciem i lubie\u017cnym tch\u00f3rzem – do rozpusty najch\u0119tniej przymusza\u0142 m\u0142odziutkie dziewcz\u0119ta, s\u0142u\u017c\u0105ce w okolicznych domach.<\/p>\n

By\u0142y te\u017c inne r\u00f3\u017cnice. Pepys uprawia\u0142 korupcj\u0119 w bia\u0142ych r\u0119kawiczkach, bezbole\u015bnie cho\u0107 skutecznie. Nasz rodak uprawia\u0142 t\u0119 czynno\u015b\u0107 z wdzi\u0119kiem zb\u00f3ja obdzieraj\u0105cego kupc\u00f3w na rozstajnych drogach.<\/p>\n

W 1662 roku kr\u00f3l powierzy\u0142 Paskowi zaszczytn\u0105 misj\u0119 dostawienia pos\u0142\u00f3w moskiewskich z Wia\u017amy na rokowania do Warszawy. Pasek zdecydowany by\u0142 dorobi\u0107 si\u0119 na tej misji. Jako „przystaw”, czyli szef eskorty, odpowiedzialny za wy\u017cywienie i transport pos\u0142\u00f3w, mia\u0142 dyktatorskie uprawnienia wzgl\u0119dem mijanych miejscowo\u015bci. Przystaw w imieniu kr\u00f3la zajmowa\u0142 kwatery, rekwirowa\u0142 \u017cywno\u015b\u0107 i podwody. Odmowa grozi\u0142a miejscowym burmistrzom kar\u0105 „na gardle”. Pasek wiedzia\u0142 o tym, wiedzieli i burmistrzowie. Zje\u017cd\u017ca\u0142y wi\u0119c deputacje, nawet z odleg\u0142ych stron, z pieni\u0119dzmi dla przystawa i z b\u0142aganiem, aby drapie\u017cne poselstwo zechcia\u0142o omin\u0105\u0107 ich miasteczka. „Przyjechali, godzili si\u0119, prosili, \u017ceby ich min\u0105\u0107, \u017ceby wolni byli od podw\u00f3d; ten przywi\u00f3d\u0142 z\u0142otych 200, ten 300, ten 100 – r\u00f3\u017cni r\u00f3\u017cnie wed\u0142ug dostatku i ub\u00f3stwa te\u017c”.<\/p>\n

Gdy poselstwo przyby\u0142o do Warszawy, kr\u00f3l Jan Kazimierz bardzo by\u0142 Paskowi \u0142askaw, wzi\u0105\u0142 go na rozmow\u0119 na osobno\u015bci („… a\u017c mi\u0119 opadli moi rawscy i \u0142\u0119czyccy pos\u0142owie: \u010cA sk\u0105d\u017ce to z kr\u00f3lem taka konfidencyja? C\u00f3\u017c to? Jako\u017c to?\u00c7”), poczem kaza\u0142 ochmistrzowi da\u0107 mu pi\u0119\u0107set czerwonych z\u0142otych. Pisa\u0142 p\u00f3\u017aniej Pasek: „Niesk\u0105po mi by\u0142o pini\u0119dzy, bo i z Dani je mia\u0142em, i od kr\u00f3la wzi\u0105\u0142em 500 czerwonych z\u0142otych, i Moskw\u0119 prowadz\u0105c wzi\u0105\u0142em 17 000”. Je\u015bli napisa\u0142 prawd\u0119, to owym jednym poselstwem narabowa\u0142 si\u0119 za wszystkie czasy niezap\u0142aconej s\u0142u\u017cby wojskowej.<\/p>\n

Sejmowanie<\/b><\/p>\n

Pepys pos\u0142owa\u0142 z dw\u00f3ch okr\u0119g\u00f3w: wpierw z Castle Rising, p\u00f3\u017aniej z Harwich. Obowi\u0105zki swe traktowa\u0142 bardzo powa\u017cnie. Chodzi\u0142o mu nie tylko o karier\u0119, z pewno\u015bci\u0105 nie o s\u0142aw\u0119. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 w parlamencie by\u0142a jedyn\u0105 metod\u0105 wyci\u015bni\u0119cia pieni\u0119dzy na rozbudow\u0119 Royal Navy. Jak wiemy, Pepys osi\u0105gn\u0105\u0142 pe\u0142ny sukces.<\/p>\n

Pasek te\u017c bywa\u0142 na sejmach, cho\u0107 nie zawsze jako pose\u0142. Zawsze jednak umia\u0142 si\u0119 na sal\u0119 wkr\u0119ci\u0107 i p\u00f3\u017aniej zachwala\u0142: „Powiedam tedy ko\u017cdemu, \u017ce wszystkie na \u015bwiecie publiki – cie\u0144 to jest przeciwko sejmom. Nauczysz si\u0119 polityki, nauczysz si\u0119 prawa (…), \u017cycz\u0119 tedy ko\u017cdemu czyni\u0107 tak”.<\/p>\n

A co za\u015b uradzono? Pasek ko\u0144czy opowie\u015b\u0107:<\/p>\n

„Sejmowali tedy przez ca\u0142\u0105 zim\u0119 (roku 1666\/67 – J. J.) z wielkim kosztem, z wielkim ha\u0142asem, a po staremu nic dobrego nie usejmowali, tylko wi\u0119ksz\u0105 przeciw sobie zawzi\u0119to\u015b\u0107…”<\/p>\n

Schy\u0142ek<\/b><\/p>\n

Pepys zmar\u0142 w maju 1703 roku. W dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, traktatem utrechckim po wojnie o sukcesj\u0119 hiszpa\u0144sk\u0105, Anglia utrwali\u0142a sw\u0105 mocarstwow\u0105 pozycj\u0119 i przez nast\u0119pne dwa stulecia przestrzega\u0142a doktryny Pepysa, \u017ce Royal Navy zawsze musi by\u0107 silniejsza od po\u0142\u0105czonych flot dw\u00f3ch kolejnych po Anglii mocarstw. Na l\u0105dzie, kl\u0119sk\u0119 armiom Ludwika XIV zada\u0142 w\u00f3wczas John Churchill, ksi\u0105\u017c\u0119 Marlborough, prapradziad Winstona Churchilla.<\/p>\n

Pasek zmar\u0142 w sierpniu 1701 roku. W nieca\u0142e szesna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, na Sejmie Niemym, marsza\u0142ek Stanis\u0142aw Led\u00f3chowski odczytywa\u0142 – w grobowej ciszy, w blasku jegierskich bagnet\u00f3w – tekst podda\u0144czego traktatu z Rosj\u0105. Pos\u0142owie aprobowali tekst w milczeniu.<\/p>\n

\u017byj\u0105c wspomnieniami „wiktoryji wiede\u0144skiej”, emocjonuj\u0105c si\u0119 procesami s\u0105dowymi z „samsiadami”, Pasek poj\u0119cia nie mia\u0142, i\u017c Rzeczpospolita ju\u017c za jego \u017cycia wchodzi\u0142a w \u015bmiertelny korkoci\u0105g. To normalne zjawisko: kierunek procesu historycznego zakryty jest dla oczu wi\u0119kszo\u015bci uczestnik\u00f3w, dop\u00f3ki \u00f3w proces trwa. Dopiero p\u00f3\u017aniej wszyscy s\u0105 m\u0105drzy. Czy obecnie jest inaczej?<\/p>\n

III Rzeczpospolita<\/b><\/p>\n

W kraju biadanie. Istotnie, 15-procentowe bezrobocie jest kl\u0119sk\u0105 dla dotkni\u0119tych nim rodzin i \u015brodowisk. Tym bardziej 30-procentowe bezrobocie w zag\u0142\u0119biach popegeerowskiej n\u0119dzy. Przypadki jaskrawej prywaty i „wzi\u0105tku” burz\u0105 spok\u00f3j umys\u0142\u00f3w. Pod\u0142e nastroje nie zmieni\u0105 jednak faktu, i\u017c w ponad trzysta lat od Paskowych heroicznych, lecz fatalnych „wiktoryi” bieg polskiej historii uleg\u0142 odwr\u00f3ceniu. Z bocznej koleiny wychodzimy na g\u0142\u00f3wny trakt.<\/p>\n

Jak co pokolenie, rozbrzmiewa u nas biadolenie nad m\u0142odzie\u017c\u0105: tych ongi\u015b w bia\u0142ych skarpetkach, obecnie bawi\u0105cych si\u0119 telefonami kom\u00f3rkowymi, wci\u0105\u017c co\u015b nies\u0142ychanie wa\u017cnego przez nie uzgadniaj\u0105cych, hucpowatych, u\u017cywaj\u0105cych zwrot\u00f3w wyrwanych bez sensu z j\u0119zyka Pepysa, kalecz\u0105cych j\u0119zyk Paska. Kosmopolityczni materiali\u015bci? Antypatrioci?<\/p>\n

Nie, po prostu sprytniejsi od nas, starszych. Odpowiedni do swego czasu. Napoleon z pogard\u0105 wyra\u017ca\u0142 si\u0119 o Anglikach jako „narodzie sklepikarzy”. Zawt\u00f3rowa\u0142 mu p\u00f3\u017aniej Hitler. Obaj dostali \u015bmiertelne baty od potomk\u00f3w Pepysa, owych „sklepikarzy”, na kt\u00f3rych hucpie, energii i dobrym kredycie bankowym wyros\u0142a pot\u0119ga brytyjskiego imperium. My z op\u00f3\u017anieniem tworzymy w\u0142asn\u0105 klas\u0119 „sklepikarzy”, z wszystkimi ich wadami i zaletami. Wielu z nich poj\u0119cia nie ma o Pasku. Jaka\u015b cz\u0119\u015b\u0107 paskowej zajad\u0142o\u015bci przecie w nich jednak tkwi, i nie wynijdzie, bo to jest substrat kulturowy – niemal genetyczny. Doce\u0144my niezmo\u017con\u0105 si\u0142\u0119 polskiej kultury.<\/p>\n

***<\/b><\/p>\n

Na Uniwersytecie Harvarda mam przyjaciela, kt\u00f3rego polska ksenofobia za m\u0142odu wypchn\u0119\u0142a z naszej wsp\u00f3lnej ojczyzny. W Ameryce zrobi\u0142 wspania\u0142\u0105 karier\u0119 naukow\u0105. Cho\u0107 nie-Polak, \u015bledzi wydarzenia w kraju i od czasu do czasu przez telefon robi mi awantur\u0119: a to o antysemityzm w Polsce, a to oantyukrainizm, a to o zacietrzewienie g\u0142upich polityk\u00f3w. Ja za\u015b u\u015bmiecham si\u0119 w s\u0142uchawk\u0119, bo m\u00f3j niepolski przyjaciel awanturuje si\u0119 o Polsk\u0119 w jedynym spo\u015br\u00f3d wielu znanych mu j\u0119zyk\u00f3w, kt\u00f3rym m\u00f3wi bez \u015bladu obcego akcentu: w j\u0119zyku Jana Chryzostoma Paska.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

HISTORIE R\u00d3WNOLEG\u0141E Denerwuj\u0105cy jest dla Polaka obraz Anglii, kwitn\u0105cej w tym samym czasie, gdy upada\u0142a sarmacka Rzeczypospolita Pepys czy Pasek?     PANORAMA LONDYNU NA SZTYCHU Z KO\u0143CA XVII WIEKU FOT. (C) FLASH PRESS MEDIA JERZY JASTRZ\u0118BOWSKI Latem ubieg\u0142ego roku szli\u015bmy piaszczyst\u0105 drog\u0105 przez Gierwaty Szlacheckie w parafii Goworowo, na pograniczu Mazowsza i Kurpi. Wraz […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":63,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62\/revisions\/63"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}