Pami\u0119ci Andrzeja W. po\u015bwi\u0119cam<\/p>\n
IGNORANCJA JAKO NAP\u0118D DZIA\u0141ALNO\u015aCI CZ\u0141OWIEKA<\/strong><\/p>\n Jerzy Jastrz\u0119bowski<\/p>\n Zarzut, \u017ce g\u0142upcy stanowi\u0105 dziurawy system prawa, dziurami za\u015b cwaniacy dochodz\u0105 do bogactw i w\u0142adzy, g\u0142oszony jest powszechnie, zw\u0142aszcza przez ludzi niekoniecznie m\u0105drych, lecz odczuwaj\u0105cych przemo\u017cne \u201aparcie na szk\u0142o telewizyjne\u2019. Tak bywa w Polsce. Ale w wielkiej Ameryce jest to samo, mo\u017ce gorzej, bo tam skala wi\u0119ksza: pod koniec 2011 roku wska\u017anik aprobaty dla dzia\u0142alno\u015bci Kongresu spad\u0142 – po raz pierwszy w historii – poni\u017cej 10 procent, obecnie jest niewiele wy\u017cszy. To poziom katastrofalny, i bystrzejsi obserwatorzy wskazuj\u0105 czasem na zwyk\u0142\u0105 g\u0142upot\u0119, jako na \u017ar\u00f3d\u0142o z\u0142a.<\/p>\n Niewielu ludzi interesuje si\u0119 histori\u0105 ludzkiej g\u0142upoty. G\u0142upota – \u015bci\u015blej za\u015b ignorancja, prowadz\u0105ca do nietrafnych wniosk\u00f3w – jest za\u015b ju\u017c pomierzona i opisana w spos\u00f3b naukowy. Oto kilka uwag.<\/p>\n Jak dzia\u0142a cz\u0142owiek<\/p>\n Niemal do ko\u0144ca 20. wieku naukowcy w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci przyjmowali za oczywiste dwa pewniki ludzkiej natury:\u00a0 1. Ludzie w swej dzia\u0142alno\u015bci na og\u00f3\u0142 podejmuj\u0105 racjonalne decyzje, poparte logicznym wywodem my\u015blowym;\u00a0 2. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 przypadk\u00f3w odchodzenia od racjonalnego my\u015blenia przypisa\u0107 nale\u017cy silnym emocjom, takim jak strach, mi\u0142o\u015b\u0107, nienawi\u015b\u0107 …<\/p>\n Teorie owe znajdowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c poparcie w\u015br\u00f3d ekonomist\u00f3w, dowodz\u0105cych m\u0105dro\u015bci rynku, reprezentuj\u0105cego wszak setki tysi\u0119cy graczy gie\u0142dowych. Od pokole\u0144 obowi\u0105zywa\u0142a przeto teoria \u201am\u0105dro\u015bci t\u0142umu\u2019.<\/p>\n W ostatnich kilkunastu latach, g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 bada\u0144 Daniela Kahnemana i Amosa Tversky’ego, powy\u017csze pewniki zosta\u0142y zakwestionowane. Ci dwaj badacze dowiedli istnienia systemowych b\u0142\u0119d\u00f3w w procesach my\u015blowych \u201anormalnych\u2019 ludzi. Obaj przypisali owe b\u0142\u0119dy konstrukcji ludzkiego aparatu poznawczego, nie za\u015b interwencji silnych emocji w proces my\u015blowy. Kahneman w roku 2002 dosta\u0142 nagrod\u0119 Nobla w dziedzinie ekonomii behawioralnej. W 2011 roku wyda\u0142 rewelacyjn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Thinking, Fast and Slow (My\u015blenie po\u015bpieszne i powolne). Tversky zmar\u0142 zanim przysz\u0142a s\u0142awa i nagrody.<\/p>\n Konstrukcja procesu decyzyjnego<\/p>\n W m\u00f3zgu cz\u0142owieka, dowodzi Kahneman, istniej\u0105 dwa \u201asystemy kierowania\u2019: System I, intuicyjny, pracuj\u0105cy na autopilocie, kt\u00f3rego cz\u0142owiek nie jest w stanie wy\u0142\u0105czy\u0107, oraz System II, pracoch\u0142onny b\u0105d\u017a \u201awyrozumowany\u2019, pracuj\u0105cy przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu na minimalnym poborze i wydatku energii. Ten pierwszy w trybie ci\u0105g\u0142ym tworzy sugestie dla drugiego: wra\u017cenia zmys\u0142owe i intuicyjne, zamiary i uczucia. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w, czasem przez d\u0142ugi czas, wszystko dzia\u0142a g\u0142adko. System II (racjonalny) akceptuje bod\u017ace nadchodz\u0105ce z Systemu I – awansuj\u0105 one w\u00f3wczas do rangi przekona\u0144, impulsy za\u015b staj\u0105 si\u0119 zacz\u0105tkami dzia\u0142a\u0144. Gdy System I napotyka na trudno\u015bci interpretacyjne, odwo\u0142uje si\u0119 do Systemu II o pomoc. Wystarczy np. proste pytanie: ile jest 17×24, i System II ju\u017c w\u0142\u0105cza si\u0119 do akcji.<\/p>\n Taki podzia\u0142 pracy na og\u00f3\u0142 funkcjonuje bezb\u0142\u0119dnie. System I pracuje szybko i dok\u0142adnie w znajomych dla\u0144 okoliczno\u015bciach, wykazuje jednak przykr\u0105 tendencj\u0119 upraszczania<\/p>\n rzeczywisto\u015bci. Gdy dostaje trudne dla\u0144 pytanie, zdarza mu si\u0119 odpowiedzie\u0107 (metod\u0105 heurezy) na pytanie zbli\u017cone, \u0142atwiejsze, zupe\u0142nie za\u015b nie daje sobie rady z logik\u0105 i statystyk\u0105. Pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze notoryczne b\u0142\u0119dy systemowe. System I powsta\u0142 w procesie milion\u00f3w lat ewolucji i jego zadaniem jest ci\u0105g\u0142e ocenianie sytuacji w celu zapewnienia prze\u017cycia jednostki: Czy wszystko idzie normalnie? Czy nie pojawi\u0142o si\u0119 zagro\u017cenie \u017cycia (nie chcia\u0142bym sta\u0107 si\u0119 czyim\u015b obiadem!)? Czy pojawia si\u0119 mo\u017ce okazja do zjedzenia s\u0105siada na obiad?<\/p>\n Okazuje si\u0119, \u017ce mechanizmy neuralne wykszta\u0142cone przez miliony lat w celu zapewnienia prze\u017cycia na sawannie afryka\u0144skiej wci\u0105\u017c w nas funkcjonuj\u0105 i System I rzadko pozwala si\u0119 zaskoczy\u0107. Daje on (g\u0142upiemu) cz\u0142owiekowi poczucie pewno\u015bci siebie – tym wi\u0119ksze, im mniej wiedzy w g\u0142owie, im wi\u0119ksza za\u015b rola instynktu. Do tego w\u0142a\u015bnie celu s\u0142u\u017cy (g\u0142upiemu) cz\u0142owiekowi heureza podstawiaj\u0105ca w miejsce trudnych pyta\u0144, wymagaj\u0105cych pracy my\u015blowej, pytania \u0142atwiejsze, na kt\u00f3re System I umie odpowiedzie\u0107 natychmiast. Oto klasyczny w naszych niedawnych warunkach przyk\u0142ad. Pytanie: kto stwierdzi\u0142, \u017ce XYZ by\u0142 agentem SB? Odpowied\u017a: Ale\u017c wszyscy tak m\u00f3wi\u0105!<\/p>\n Wed\u0142ug Kahnemanna i Tversky’ego umys\u0142 ludzki jest maszynk\u0105 do pochopnego wyci\u0105gania bezzasadnych wniosk\u00f3w i pochopnego podejmowania pozornie uzasadnionych decyzji. Sk\u0142ania nas do tego w\u0142a\u015bnie System I, gdy za\u015b uwierzymy ju\u017c w s\u0142uszno\u015b\u0107 naszego wniosku, System II b\u0119dzie stara\u0142 si\u0119 go uzasadni\u0107, a cz\u0119sto wreszcie przyjmie go (wrodzone lenistwo!) bez analizy i kontrargument\u00f3w. Obaj badacze przepu\u015bcili setki student\u00f3w nauk \u015bcis\u0142ych (w tym doktorant\u00f3w!) Massachusetts Institute of Technology oraz Princeton University przez seri\u0119 prostych – zdawa\u0142oby si\u0119 – test\u00f3w. W jednym prosili o wycen\u0119 kija baseballowego z pi\u0142eczk\u0105 i bez, w drugim o ocen\u0119 osobowo\u015bci tajemniczej kobiety o imieniu Linda. Od 50% do 85% respondent\u00f3w bez wahania wybra\u0142o b\u0142\u0119dne odpowiedzi. Oba testy wesz\u0142y odt\u0105d do kanonu psychologii spo\u0142ecznej.<\/p>\n Miliony ludzi ka\u017cdego dnia padaj\u0105 ofiar\u0105 odruchowego, skr\u00f3towego procesu decyzyjnego, opartego na \u0142atwych skojarzeniach, b\u0105d\u017a stereotypach, zamiast na systematycznym lecz powolnym procesie my\u015blowym. My\u015blenie jest intensywn\u0105 prac\u0105, z czego wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas nie zdaje sobie sprawy. Dochodzenie do wiedzy, dochodzenie do prawdy, to \u017cmudny proces. Niewielu ludzi sta\u0107 na taki luksus. Zdumiewaj\u0105co trafn\u0105 uwag\u0119 w tym kontek\u015bcie sformu\u0142owa\u0142 ju\u017c w 1897 roku, nie przeczuwaj\u0105c, jak daleko wybiega w przysz\u0142o\u015b\u0107, Lew To\u0142stoj, pisz\u0105c jako o oczywisto\u015bci: „Najtrudniejsz\u0105 spraw\u0119 da si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107 najg\u0142upszemu nawet osobnikowi, o ile nie ma on ukszta\u0142towanej opinii na \u00f3w temat; natomiast najprostsz\u0105 nawet spraw\u0119 trudno wyt\u0142umaczy\u0107 najinteligentniejszemu cz\u0142owiekowi, je\u015bli jest on przekonany, \u017ce zna – bez cienia w\u0105tpliwo\u015bci – przedk\u0142adan\u0105 mu spraw\u0119”.<\/p>\n Skutki ignorancji<\/p>\n Po\u0142\u0105czenie ignorancji\/niekompetencji z nadmiarem pewno\u015bci siebie mo\u017ce skutkowa\u0107 gro\u017anie, np. w Sejmie, lub w Kongresie USA. Mo\u017ce te\u017c dawa\u0107 efekty komiczne. W ubieg\u0142ym roku w Kanadzie, w trakcie rozmowy z zas\u0142u\u017conym sk\u0105din\u0105d starym Izraelczykiem, by\u0142ym \u017co\u0142nierzem \u017bydowskiej Brygady walcz\u0105cej z Niemcami we W\u0142oszech w 1945 roku, dosz\u0142o do k\u0142\u00f3tni gdy zaprzeczy\u0142em, i\u017cby Jezus naucza\u0142 i rozmawia\u0142 z ludem jerozolimskim po hebrajsku. To, \u017ce \u00f3wcze\u015bni \u017bydzi w Jerozolimie rozmawiali mi\u0119dzy sob\u0105 po aramejsku, wie ka\u017cdy j\u0119zykoznawca i historyk staro\u017cytno\u015bci. Hebrajski zna\u0142a w\u00f3wczas jedynie garstka kap\u0142an\u00f3w. Jednak m\u00f3j stary rozm\u00f3wca by\u0142 zdania, \u017ce skoro hebrajski jest obecnie j\u0119zykiem Izraela, musia\u0142 by\u0107 nim od zawsze, zaprzeczanie temu uzna\u0142 za\u015b za antysemityzm. Uff!<\/p>\n Darwin pisa\u0142 w takich przypadkach o ignorancji agresywnej. Cz\u0119ste jej przyk\u0142ady obserwujemy na ekranach telewizyjnych. Ignorancja cz\u0119\u015bciej ni\u017c wiedza prowadzi do prze\u015bwiadczenia o w\u0142asnej warto\u015bci, pisa\u0142 Darwin. Testy psycholog\u00f3w wykazuj\u0105 korelacj\u0119 mi\u0119dzy du\u017c\u0105 doz\u0105 ignorancji i wzrastaj\u0105cym prze\u015bwiadczeniem o samowiedzy.<\/p>\n Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych przyczyn rozpasanej ludzkiej g\u0142upoty jest w\u0142a\u015bnie z\u0142udzenie wiedzy opartej o fragmentaryczne informacje. Anglosaskie przys\u0142owie m\u00f3wi „A little learning is a dangerous thing”. Z drugiej strony za\u015b \u0142adowanie do m\u00f3zgu dodatkowych fragmentarycznych informacji prowadzi do pog\u0142\u0119bienia chaosu i przekonania o wszechwiedzy. Decyzje podejmowane na podstawie takiej \u201awiedzy\u2019 s\u0105 najcz\u0119\u015bciej b\u0142\u0119dne. Psychologowie m\u00f3wi\u0105 o \u201aprzekle\u0144stwie wiedzy\u2019. Wielu dotkni\u0119tych tym przekle\u0144stwem wykazuje niezdolno\u015b\u0107 do podj\u0119cia cho\u0107by pr\u00f3by zrozumienia stanowiska innego cz\u0142owieka. Cz\u0142owiek, pisze Kahneman, ma wr\u0119cz bezgraniczn\u0105 zdolno\u015b\u0107 ignorowania w\u0142asnej ignorancji.<\/p>\n Z\u0142udzenie, i\u017c mamy niepodwa\u017caln\u0105 wiedz\u0119 o zdarzeniach przesz\u0142ych, prowadzi do niebezpiecznego z\u0142udzenia, \u017ce potrafimy przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107. Tymczasem – \u017cartowa\u0142 Niels Bohr – wszelkie przepowiadanie jest trudne, zw\u0142aszcza za\u015b przepowiadanie przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n W 1989 roku Macmillan Publishing Co. wyda\u0142o w Nowym Jorku ksi\u0105\u017ck\u0119 Zbigniewa Brzezi\u0144skiego pt. Grand Failure (Wielkie bankructwo) i tak si\u0119 zdarzy\u0142o, i\u017c dopiero dwa lata p\u00f3\u017aniej czyta\u0142em w niej (145 str. nowojorskiego wydania) o przewidywanym przez autora rozwoju wydarze\u0144 w ZSSR. Niestety! Spo\u015br\u00f3d czterech mo\u017cliwych scenariuszy prof. Brzezi\u0144ski uzna\u0142 za najbardziej prawdopodobny przeci\u0105ganie si\u0119 kryzysu systemowego bez rozstrzygni\u0119cia przez wiele, wiele lat! Tymczasem ZSSR rozpada\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie w momencie, gdy czyta\u0142em o jego d\u0142ugotrwa\u0142ym gniciu. Panie Profesorze: ja wiem, \u017ce jest Pan niepor\u00f3wnanie m\u0105drzejszy ode mnie, ale po co ryzykowa\u0107, je\u015bli obaj wiemy, \u017ce przewidywanie przysz\u0142o\u015bci to rosyjska ruletka?<\/p>\n Pieni\u0105dze, pieni\u0105dze<\/p>\n Przez rynki \u015bwiatowe przewala si\u0119 kilkaset bilion\u00f3w (tysi\u0119cy miliard\u00f3w) dolar\u00f3w w papierach warto\u015bciowych. Kilkaset tysi\u0119cy bankier\u00f3w i handlarzy czeka na okazj\u0119, aby \u201azje\u015b\u0107 s\u0105siada na obiad\u2019. Do tego potrzebny jest spryt, bezczelno\u015b\u0107 i wiedza, wiedza! Mno\u017c\u0105 si\u0119 wi\u0119c zast\u0119py ekspert\u00f3w, politolog\u00f3w i komentator\u00f3w, kt\u00f3rzy zarabiaj\u0105 na \u017cycie analizowaniem sytuacji bie\u017c\u0105cej i przewidywaniem zdarze\u0144 przysz\u0142ych. W 2005 prof. Philip Tetlock z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii opublikowa\u0142 wywiady z 284 takimi ekspertami i podda\u0142 80 tysi\u0119cy ich wniosk\u00f3w krytycznej analizie ex post. Rezultaty by\u0142y pora\u017caj\u0105ce. Eksperci wypadli gorzej, ni\u017c szympans celuj\u0105cy rzutk\u0105 w korkow\u0105 tarcz\u0119. Najgorzej za\u015b wypadli najlepiej p\u0142atni specjali\u015bci. Okazuje si\u0119, \u017ce ludzie o wi\u0119kszym od \u015bredniego zasobie nabytej wiedzy cierpi\u0105 na nadmiar z\u0142udze\u0144 co do swej sprawno\u015bci intelektualnej. Najwi\u0119cej szkody mo\u017ce podobno narobi\u0107 najt\u0119\u017cszy ekspert wyposa\u017cony w najnowszy komputer.<\/p>\n Par\u0119 pr\u00f3bek z najwy\u017cszej p\u00f3\u0142ki \u015bwiata finans\u00f3w, podanych za Endgame (Ko\u0144c\u00f3wka) Johna Mauldina, John Wiley & Sons, Hoboken, N.J. 2011, oraz The Ascent of Money (Pot\u0119ga pieni\u0105dza), Nialla Fergusona, Penguin Press, N.Y. 2008.<\/p>\n W kwietniu 2007 r. Mi\u0119dzynarodowy Fundusz Walutowy o\u015bwiadczy\u0142 w swym p\u00f3\u0142rocznym raporcie pt. Perspektywy Gospodarki \u015awiatowej (World Economic Outlook), i\u017c element ryzyka w gospodarce \u015bwiatowej spad\u0142 do bardzo niskiego poziomu i \u017ce, jak na razie, MFW nie widzi powod\u00f3w do niepokoju. Co by\u0142o wkr\u00f3tce potem, wszyscy pami\u0119tamy. Rok wcze\u015bniej, prof. Frederic Mishkin z Uniwersytetu Columbia, kolega prezesa Rezerwy Federalnej Bena Bernanke, napisa\u0142 raport oceniaj\u0105cy sytuacj\u0119 finansow\u0105 Islandii jako daleko lepsz\u0105 od sytuacji USA, Japonii i Europy. Jak si\u0119 wkr\u00f3tce okaza\u0142o, Islandia sta\u0142a ju\u017c na skraju przepa\u015bci finansowej. Czy Mishkina przekupi\u0142 rz\u0105d Islandii? Nie, po prostu dotkn\u0119\u0142a go \u015blepota zawodowa. W Wielkiej Brytanii w 1999 r. \u00f3wczesny minister skarbu Gordon Brown postanowi\u0142 sprzeda\u0107 ponad po\u0142ow\u0119 pa\u0144stwowych zapas\u00f3w z\u0142ota, urz\u0105dzi\u0142 17 aukcji i sprzeda\u0142 395 ton kruszcu po cenach, wynosz\u0105cych jedn\u0105 sz\u00f3st\u0105 obecnej ceny. Brytyjscy podatnicy zostali poszkodowani na sum\u0119 ok. 7 miliard\u00f3w funt\u00f3w. Brown uzna\u0142 swoj\u0105 decyzj\u0119 za osobisty sukces, w nagrod\u0119 za sw\u0105 przenikliwo\u015b\u0107 zosta\u0142 premierem, a zanim rozsta\u0142 si\u0119 z tym stanowiskiem, zd\u0105\u017cy\u0142 jeszcze wyg\u0142osi\u0107 sentencj\u0119, i\u017c za jego kadencji Wielka Brytania po\u017cegna\u0142a si\u0119 na dobre z fluktuacjami koniunktury gospodarczej. Tym zdaniem Brown po\u0142o\u017cy\u0142 krzy\u017cyk na dwustu latach bada\u0144 nad cykliczno\u015bci\u0105 gospodarki i og\u0142osi\u0142 now\u0105 er\u0119 prosperity. Gordon Brown by\u0142 bzdur\u0105 do kwadratu.<\/p>\n Trzy rzeczy najtrwalsze w historii cywilizacji<\/p>\n Zim\u0105 1982 roku zdarza\u0142o mi si\u0119 dyskutowa\u0107 z obecnie dawno ju\u017c nie\u017cyj\u0105cym przyjacielem i zbuntowanym emerytem Andrzejem W. o konieczno\u015bci usystematyzowania opisu zr\u0119b\u00f3w g\u0142upoty ludzkiej, kt\u00f3r\u0105 zauwa\u017cali\u015bmy po obu stronach barykady, mimo i\u017c obaj stali\u015bmy po \u201as\u0142usznej\u2019 stronie.\u00a0 Pomagali nam w tym staro\u017cytni, wyczuleni na t\u0119 spraw\u0119: wszak nie\u015bmiertelny Cyceron, zanim mu siepacze odr\u0105bali g\u0142ow\u0119 i d\u0142onie, by je wywiesi\u0107 na widok publiczny, powiedzia\u0142 „Desipio ius gentium” (G\u0142upota prawem rodzaju ludzkiego), za\u015b Arystoteles, kt\u00f3remu niczego nie odr\u0105bano tylko dlatego, i\u017c wcze\u015bniej zd\u0105\u017cy\u0142 uciec z Aten na Eube\u0119, powiedzia\u0142 „Homo est imbecilitatis exemplum” (t\u0142umaczenie zb\u0119dne?). Andrzej W. szczeg\u00f3lnie sobie jednak upodoba\u0142 sentencj\u0119 Benjamina Franklina: „Trzy s\u0105 rzeczy najtrwalsze – stal, diament, i ignorancja ludzka”, do czego dodawa\u0142 z u\u015bmiechem – i niekoniecznie w tej kolejno\u015bci, przyjacielu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pami\u0119ci Andrzeja W. po\u015bwi\u0119cam IGNORANCJA JAKO NAP\u0118D DZIA\u0141ALNO\u015aCI CZ\u0141OWIEKA Jerzy Jastrz\u0119bowski Zarzut, \u017ce g\u0142upcy stanowi\u0105 dziurawy system prawa, dziurami za\u015b cwaniacy dochodz\u0105 do bogactw i w\u0142adzy, g\u0142oszony jest powszechnie, zw\u0142aszcza przez ludzi niekoniecznie m\u0105drych, lecz odczuwaj\u0105cych przemo\u017cne \u201aparcie na szk\u0142o telewizyjne\u2019. Tak bywa w Polsce. Ale w wielkiej Ameryce jest to samo, mo\u017ce gorzej, bo […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=81"}],"version-history":[{"count":5,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":206,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81\/revisions\/206"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=81"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=81"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=81"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}