Czy kiedykolwiek dadz\u0105 si\u0119 pogodzi\u0107?<\/b><\/p>\n
Dybuk i chocho\u0142<\/b><\/p>\n
Jerzy Jastrz\u0119bowski<\/b><\/p>\n
W swej klasycznej pracy „J\u0119zyk i milczenie. Szkice o j\u0119zyku, literaturze i nieludzko\u015bci” George Steiner przytacza opis sceny mi\u0119dzy hitlerowcem i \u017bydem w okupowanej Polsce: „W \u0141odzi przymuszono rabina, by plu\u0142 na zw\u00f3j Tory wyj\u0119tej z Arki Przymierza. W obawie o \u017cycie, rabin pos\u0142ucha\u0142 i bezcze\u015bci\u0142 rzecz \u015bwi\u0119t\u0105 dla siebie i swego ludu. Wkr\u00f3tce zabrak\u0142o \u015bliny, usta wysch\u0142y. (. .. ) Wtedy cz\u0142onek >>rasy pan\u00f3w<< zacz\u0105\u0142 plu\u0107 w usta rabina, za\u015b rabin nadal plu\u0142 na Tor\u0119”. To przyk\u0142ad pierwszy, teraz przyk\u0142ad drugi. <\/b><\/p>\n
Latem 1990 roku, w Warszawie, przy towarzyskiej okazji, znajoma „z dobrej przedwojennej rodziny” spyta\u0142a nagle: „Jerzy, dlaczego wstydzisz si\u0119 przyzna\u0107, \u017ce jeste\u015b \u017bydem? „. Os\u0142upia\u0142y, wyb\u0105ka\u0142em, \u017ce wcale si\u0119 nie wstydz\u0119, po prostu nim nie jestem. Znajoma roze\u015bmia\u0142a si\u0119: „Wy wszyscy tak m\u00f3wicie. Czego si\u0119 ba\u0107, przecie\u017c nawet w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w s\u0105 porz\u0105dni ludzie. Nasza wsp\u00f3lna s\u0105siadka na Kolonii Staszica ma rozpracowane genealogie w\u0142a\u015bcicieli dom\u00f3w przy ulicy Filtrowej. Twoja matka i dziadek to byli \u017bydzi”. Dziadek Kazimierz? Ale\u017c dziadek Kazio co dzie\u0144, po pracy, chodzi\u0142 na wieczorn\u0105 msz\u0119, a\u017c zim\u0105 1940 roku zazi\u0119bi\u0142 si\u0119 po raz ostatni i zmar\u0142 na suchoty. Znajoma roze\u015bmia\u0142a si\u0119 ponownie: „Wychrzty zawsze s\u0105 takie pobo\u017cne, bo si\u0119 wstydz\u0105 swej przesz\u0142o\u015bci. Zreszt\u0105 ty przecie\u017c w telewizji jaki\u015b program prowadzisz, a wiadomo, kto wyst\u0119puje w telewizji”.<\/b><\/p>\n
Znajomym Amerykanom i Kanadyjczykom przytaczam powy\u017csze dwa przyk\u0142ady dla zilustrowania zasadniczej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy, z jednej strony, antysemityzmem typu nazi, kt\u00f3ry by\u0142 sadystyczn\u0105 i metodycznie przeprowadzon\u0105 masow\u0105 zbrodni\u0105, i z drugiej strony, antysemityzmem cz\u0119\u015bci polskiej inteligencji, bardzo du\u017cej cz\u0119\u015bci polskiego drobnomieszcza\u0144stwa i ch\u0142opstwa. Ten drugi, dowodz\u0119, jest rasizmem kulturowym, powsta\u0142ym z przedziwnej kombinacji irracjonalnego kompleksu wy\u017cszo\u015bci z ksenofobicznym poczuciem zagro\u017cenia przez „obcoplemie\u0144c\u00f3w”, kombinacji wyhodowanej na pod\u0142o\u017cu ignorancji, cz\u0119sto zwyk\u0142ej g\u0142upoty. Nie jest antysemityzmem krwio\u017cerczym. Prosz\u0119 nie przypisywa\u0107 nam win za zbrodnie pope\u0142nione przez hitlerowc\u00f3w.<\/p>\n
Nie wszyscy rozm\u00f3wcy zgadzaj\u0105 si\u0119 z takim tokiem rozumowania. Niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce \u00f3w drugi przyk\u0142ad jest dobr\u0105 ilustracj\u0105 antysemityzmu okresu pokoju i spokoju. Lecz gdy pokoju lub spokoju zabraknie, m\u00f3wi\u0105, w tych samych ludziach zbudz\u0105 si\u0119 potwory. W skrajnych przypadkach zdarza mi si\u0119 spotka\u0107 zapalczywych szowinist\u00f3w, z kt\u00f3rymi dyskusja jest niemo\u017cliwa. Latem ubieg\u0142ego roku, w Toronto, m\u00f3j s\u0142u\u017cbowy znajomy, izraelski korespondent powa\u017cnej ameryka\u0144skiej sieci radiowej (ca\u0142a jego rodzina zgin\u0119\u0142a w obozach \u015bmierci) powiedzia\u0142 mi: „Za to, co Niemcy i Polacy zrobili z \u017bydami w czasie wojny, oba kraje powinno si\u0119 zabetonowa\u0107 izala\u0107 asfaltem, za\u015b mieszka\u0144c\u00f3w pogrzeba\u0107 dziesi\u0119\u0107 st\u00f3p pod spodem. ” Na moj\u0105 uwag\u0119, \u017ce rozmawia przecie\u017c z Polakiem, rozm\u00f3wca skrzywi\u0142 si\u0119: „Ale chyba nie przypadkiem rozmawiam z tym Polakiem w Toronto, nie za\u015b w Warszawie. ”<\/p>\n
Skrajne pogl\u0105dy szowinist\u00f3w \u017cydowskich winny ulec marginalizacji od czasu, gdy przez \u0142amy „Tygodnika Powszechnego” w 1987 roku — w odzewie na wspania\u0142y esej Jana B\u0142o\u0144skiego — przetoczy\u0142a si\u0119 dyskusja o moralnej winie Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w, winie zaniechania; od czasu wielkiej konferencji historyk\u00f3w polskich i \u017cydowskich w Jerozolimie w 1990 roku, gdy ustalono pogl\u0105dy na przebieg eksterminacji \u017byd\u00f3w na polskich ziemiach okupowanych; zw\u0142aszcza za\u015b od wizyty Lecha Wa\u0142\u0119sy w Izraelu, w czasie kt\u00f3rej prezydent Polski, wyst\u0119puj\u0105c w imieniu wszystkich Polak\u00f3w, powiedzia\u0142: „Prosimy o przebaczenie, za\u015b prezydent Izraela — w imieniu wszystkich \u017byd\u00f3w \u015bwiata — przyj\u0105\u0142 przeprosiny. Sprawa zosta\u0142a zamkni\u0119ta na szczeblu oficjalnym. Prawda to?<\/p>\n
Kanarek i kot<\/b><\/p>\n
Nieprawda. Cyrk, jaki rozp\u0119ta\u0142 si\u0119 na \u0142amach kanadyjskiej prasy wiosn\u0105 tego roku, przypomina sytuacj\u0119 ze starej anegdoty:<\/p>\n
W zak\u0142adzie dla umys\u0142owo chorych lekarz wypisuje na wolno\u015b\u0107 pacjenta Kowalskiego, kt\u00f3remu przez lata wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce jest kanarkiem: „No, Kowalski, jest pan zdrowy, nie jest pan ju\u017c kanarkiem, prawda? ” Kowalski: „Ale\u017c sk\u0105d, jestem normalnym cz\u0142owiekiem”. W tym momencie do gabinetu w\u015blizguje si\u0119 kot, a Kowalski natychmiast wdrapuje si\u0119 po firance pod sufit. Lekarz: „Ale\u017c Kowalski, przecie\u017c wiesz, \u017ce nie jeste\u015b ju\u017c kanarkiem! „. A na to Kowalski: „Ja wiem, ale czy kot otym wie? „.<\/p>\n
W marcu br. popularny dziennik „Toronto Star” — po d\u0142ugiej zw\u0142oce — zamie\u015bci\u0142 artyku\u0142 Hanny Sokolskiej, przewodnicz\u0105cej Kongresu Polonii Kanadyjskiej okr\u0119gu Toronto, nawi\u0105zuj\u0105cy do styczniowego sporu o\u015bwi\u0119cimskiego. Autorka zebra\u0142a og\u00f3lnie znane historykom fakty: hitlerowcy nie tylko \u017byd\u00f3w mordowali w czasie wojny, polskich obywateli nie\u017cydowskiego pochodzenia zgin\u0119\u0142omniej wi\u0119cej tyle samo, co polskich \u017byd\u00f3w, hitlerowcy za\u0142o\u017cyli ob\u00f3z o\u015bwi\u0119cimski pierwotnie dla „ca\u0142kiem aryjskich” Polak\u00f3w, dopiero p\u00f3\u017aniej, rozbudowuj\u0105c go — zmienili w katowni\u0119 \u017byd\u00f3w. Artyku\u0142 merytorycznie poprawny, w spokojnym stylu, cho\u0107 politycznie nie bardzo skuteczny, jako \u017ce prezentuj\u0105cy racje tylko jednej, polskiej strony.<\/p>\n
Pierwszy do ataku ruszy\u0142 dybuk redakcyjny, opatruj\u0105c artyku\u0142 Sokolskiej skandaliczn\u0105 karykatur\u0105: kobieca twarz z bia\u0142ym or\u0142em na czole, lewe oko roni \u0142z\u0119, z prawego — szelmowsko przymru\u017conego — wyziera swastyka. Taki obrazkowy komentarz do artyku\u0142u o martyrologii Polak\u00f3w nie-\u017byd\u00f3w by\u0142 jaskrawym pogwa\u0142ceniem etyki dziennikarskiej. Przy okazji gazeta wpu\u015bci\u0142a kota do gabinetu psychiatrycznego.<\/p>\n
Na reakcj\u0119 nie trzeba by\u0142o d\u0142ugo czeka\u0107. Po paru dniach ten sam dziennik opublikowa\u0142 list czytelnika Aarona Kendala, w kt\u00f3rym autor twierdzi\u0142, i\u017c „ca\u0142y polski nar\u00f3d” bez skrupu\u0142\u00f3w pomaga\u0142 hitlerowcom w mordowaniu \u017byd\u00f3w, \u017ce Armia Krajowa mordowa\u0142a \u017byd\u00f3w lub przekazywa\u0142a ich w r\u0119ce hitlerowc\u00f3w, i\u017c AK i rz\u0105d londy\u0144ski celowo zw\u0142\u00f3czy\u0142y w informowaniu aliant\u00f3w o masakrze \u017byd\u00f3w i o \u017cydowskich apelach o pomoc, \u017ce warszawskie getto broni\u0142o si\u0119 a\u017c dwadzie\u015bcia osiem dni, czyli „d\u0142u\u017cej ni\u017c ca\u0142a Warszawa w powstaniu w 1944 roku”, \u017ce Armia Krajowa mordowa\u0142a \u017byd\u00f3w uciekaj\u0105cych z ruin getta itd. \u017bydowski Kowalski siedzia\u0142 jeszcze pod sufitem, wyk\u0142adaj\u0105c swe racje, gdy polski Kowalski wdrapa\u0142 si\u0119 na firank\u0119. Przedstawiciel Polskiego Stowarzyszenia Kombatant\u00f3w stwierdzi\u0142, a gazeta z wyra\u017an\u0105 satysfakcj\u0105 to opublikowa\u0142a, \u017ce „o antysemityzmie w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107” i \u017ce „miliony polskich katolik\u00f3w ukrywa\u0142y swych \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w przez sze\u015b\u0107 lat hitlerowskiej okupacji”.<\/p>\n
Aaron Kendal reprezentowa\u0142 tylko siebie i swoj\u0105 prywatn\u0105 chorob\u0119, wi\u0119c w wolnym kraju wolno mu napisa\u0107 jakiekolwiek listy do redakcji. Natomiast przedstawiciel ka\u017cdej polskiej organizacji na \u015bwiecie powinien wiedzie\u0107, \u017ce od czasu wizyty Lecha Wa\u0142\u0119sy w Izraelu sprawa naprawd\u0119 jest zamkni\u0119ta i na szczeblu oficjalnym Polacy ju\u017c nie musz\u0105 i nie powinni t\u0142umaczy\u0107 si\u0119 przed nikim. Niech\u017ce sprzecza si\u0119 pojedynczy \u017byd z pojedynczym chrze\u015bcijaninem — je\u015bli obaj koniecznie chc\u0105 wczepi\u0107 si\u0119 w firank\u0119 — lecz niech\u017ce nie wci\u0105gaj\u0105 w tak absurdalne dyskusje presti\u017cu Polski. Je\u015bli za\u015b decyduj\u0105 si\u0119 mimo to podj\u0105\u0107 publiczn\u0105 dyskusj\u0119, niech\u017ce przynajmniej m\u00f3wi\u0105 prawd\u0119!<\/p>\n
A by\u0142oby si\u0119 z czego t\u0142umaczy\u0107<\/b><\/p>\n
Nikt mi nie wm\u00f3wi, \u017ce w okupowanej Polsce nie by\u0142o antysemityzmu i ludzkich hien, \u017ceruj\u0105cych na tragedii \u017byd\u00f3w. Mojej \u015bp. Matka — Polka i katoliczka — mia\u0142a pecha, by\u0142a brunetk\u0105, o ciemnych, piwnych oczach. Opowiada\u0142a mi, \u017ce w 1943 roku w Warszawie dwukrotnie by\u0142a wci\u0105gana w bia\u0142y dzie\u0144 na ulicy Marsza\u0142kowskiej do bramy przez \u0142obuz\u00f3w, kt\u00f3rzy m\u00f3wili jej: „Niech \u017byd\u00f3wica oddaje z\u0142oto, jakie ma, bo jak nie, to p\u00f3jdziemy na gestapo”. Gdy podnosi\u0142a krzyk, \u017ce to ona zaprowadzi ich na policj\u0119 (komisariat by\u0142 pod bokiem) , szmalcownicy orientowali si\u0119 w pomy\u0142ce i znikali.<\/p>\n
\u017byj\u0105 jeszcze \u015bwiadkowie, pami\u0119taj\u0105cy jak wok\u00f3\u0142 warszawskiego getta grasowa\u0142y szajki szanta\u017cyst\u00f3w, wypatruj\u0105ce ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w. Jest na ten temat zbyt wiele \u015bwiadectw, zar\u00f3wno \u017byd\u00f3w i nie-\u017byd\u00f3w, aby ktokolwiek m\u00f3g\u0142 temu zaprzecza\u0107. To wcale nie by\u0142a Armia Krajowa, jak chcia\u0142by tego Kendal, lecz nie byli to r\u00f3wnie\u017c Marsjanie. Zapewniam czytelnik\u00f3w, \u017ce szmalcownicy rozmawiali mi\u0119dzy sob\u0105 po polsku.<\/p>\n
M\u00f3wi\u0142 mi o tych bolesnych sprawach nie byle kto, bo profesor Aleksander Gieysztor, by\u0142y oficer Komendy G\u0142\u00f3wnej AK. By\u0142y wyroki \u015bmierci, wydawane przez s\u0105dy AK na szmalcownik\u00f3w i konfident\u00f3w gestapo. Rozmawia\u0142em z by\u0142ym \u017co\u0142nierzem AK, kt\u00f3ry prosi\u0142 o niepodawanie nazwiska, a kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142 mi, \u017ce wykona\u0142 dwa wyroki \u015bmierci na szanta\u017cystach i twierdzi\u0142, \u017ce trzeba by ich by\u0142o wykona\u0107 znacznie wi\u0119cej.<\/p>\n
I nikt mi nie m\u00f3wi, \u017ce nie by\u0142o \u017byd\u00f3w gin\u0105cych z polskich r\u0105k. W\u0105tpi\u0105cym radz\u0119 obejrze\u0107 wstrz\u0105saj\u0105cy film dokumentalny Paw\u0142a \u0141ozi\u0144skiego pt. „Miejsce urodzenia” (Wielka Nagroda na Biennale w Marsylii w ubieg\u0142ym roku) , opowiadaj\u0105cy ustami ch\u0142op\u00f3w z mazowieckiej wsi, jak ich s\u0105siad zabi\u0142 siekier\u0105 Abrama Grynberga, bo ba\u0142 si\u0119, \u017ce \u017byd prze\u017cyje wojn\u0119 i odbierze z powrotem „\u017cydowsk\u0105 krow\u0119”, powierzon\u0105 temu\u017c s\u0105siadowi na przechowanie. Czy Abram Grynberg by\u0142 jedynym \u017bydem, gin\u0105cym z polskich r\u0105k? Sp\u00f3jrzmy prawdzie w oczy.<\/p>\n
Cytowany na wst\u0119pie George Steiner pisze: „Spo\u015br\u00f3d sze\u015bciuset \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 zbiec z Treblinki w lasy, uratowa\u0142o si\u0119 czterdzie\u015bcioro. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 uciekinier\u00f3w wymordowali okoliczni Polacy”. (W innym miejscu Steiner wyja\u015bnia, \u017ce ci, kt\u00f3rzy prze\u017cyli, obarczaj\u0105 win\u0105 okolicznych ch\u0142op\u00f3w i skrajnie prawicowe grupy „ch\u0142opc\u00f3w z lasu” — przyp J. J. ) \u017byd\u00f3wkom iich dzieciom szukaj\u0105cym ratunku w\u015br\u00f3d s\u0105siad\u00f3w zdarza\u0142o si\u0119 us\u0142ysze\u0107: „Id\u017acie do Treblinki, tam wasze miejsce”.<\/p>\n
Nie wiem, czy liczby, przytaczane przez Steinera, s\u0105 \u015bcis\u0142e. Lecz precyzja nie jest tu wa\u017cna. Wa\u017cne, \u017ce by\u0142o takie zjawisko potwierdzone przez niezale\u017cne od siebie \u017ar\u00f3d\u0142a. I wa\u017cne jest, \u017ce pisze o tym Steiner. B\u0142o\u0144skiego, Tomaszewskiego, Holzera, Kerstenow\u0105 zna tylko elita historyk\u00f3w na \u015bwiecie, natomiast Steinera czyta\u0142 ka\u017cdy inteligent \u017cydowski na Zachodzie. Mo\u017cemy postawi\u0107 zarzut, \u017ce Steiner nie pisze o dziesi\u0105tkach przypadk\u00f3w, w kt\u00f3rych polscy ch\u0142opi dostarczali po\u017cywienia \u017bydom, ukrywaj\u0105cym si\u0119 w ziemiankach le\u015bnych. Cz\u0119sto p\u00f3\u017aniej gin\u0119li zar\u00f3wno \u017bydzi, jak i ch\u0142opi. Lecz by\u0142by to zarzut stawiany na zupe\u0142nie innej p\u0142aszczy\u017anie — zarzut niewywa\u017cenia argument\u00f3w. A tymczasem w sytuacjach opisanych powy\u017cej trudno cokolwiek wywa\u017ca\u0107.<\/p>\n
Nawet gdyby Abram Grynberg by\u0142 jedynym \u017bydem gin\u0105cym z polskich r\u0105k, gdyby nie by\u0142o hien-szmalcownik\u00f3w, gdyby nie by\u0142o le\u015bnych oddzia\u0142\u00f3w podobno dopuszczaj\u0105cych si\u0119 egzekucji po lasach (nie by\u0142y to jednak grupy dzia\u0142aj\u0105ce na rozkaz Armii Krajowej) , to i tak Polacy powinni prosi\u0107 o przebaczenie za win\u0119 moraln\u0105. Nie rozumieli, i do dzisiaj nie rozumiej\u0105, zasadniczej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy \u00f3wczesn\u0105 sytuacj\u0105 Polak\u00f3w-chrze\u015bcijan ipolskich \u017byd\u00f3w — naszych s\u0105siad\u00f3w z tej samej wioski lub ulicy, wyj\u0119tych spod prawa, wyniszczanych jak robactwo, podczas gdy „aryjskiej ludno\u015bci” jednak jakie\u015b prawa przys\u0142ugiwa\u0142y. Nie wolno by\u0142o Polaka zabi\u0107, je\u015bli przysz\u0142a komu\u015b do g\u0142owy taka fantazja. \u017byda mo\u017cna by\u0142o zabi\u0107 w ka\u017cdej chwili.<\/p>\n
Taka by\u0142a intencja dyskusji polsko-\u017cydowskiej w „Tygodniku Powszechnym” osiem lat temu. I tego dokona\u0142 za nas wszystkich Lech Wa\u0142\u0119sa w Izraelu.<\/p>\n
Taka jest jednak natura ludzka, \u017ce niekt\u00f3rzy \u017bydzi nigdy nie b\u0119d\u0105 pami\u0119ta\u0107 o Komitecie Pomocy \u017bydom „\u017begota”, nie b\u0119d\u0105 pami\u0119ta\u0107 o kilkudziesi\u0119ciu tysi\u0105cach, kt\u00f3rych \u017cycie jednak uratowano, nie zechc\u0105 przyj\u0105\u0107 do wiadomo\u015bci, \u017ce Polacy stanowi\u0105 najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 narodow\u0105 mi\u0119dzy Sprawiedliwymi W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata, uczczonymi przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie za ratowanie \u017byd\u00f3w pod okupacj\u0105 hitlerowsk\u0105, nie zechc\u0105 zrozumie\u0107, \u017ce w okupowanej Polsce (odmiennie ni\u017c w opiewanej cz\u0119sto Danii) za podanie kromki chleba \u017cydowskiemu dziecku grozi\u0142a wyw\u00f3zka do O\u015bwi\u0119cimia, a za ukrywanie \u017byda — kara \u015bmierci, i nie b\u0119d\u0105 stosowa\u0107 si\u0119 do s\u0142\u00f3w \u017cydowskiego laureata Nagrody Nobla, Elie Wiesela, najwi\u0119kszego moralnego autorytetu w sprawie ka\u017ani \u017byd\u00f3w (Wiesel prze\u017cy\u0142 O\u015bwi\u0119cim, gdzie zobaczy\u0142 swych rodzic\u00f3w p\u0119dzonych do gazu) , m\u00f3wi\u0105cego, \u017ce najw\u0142a\u015bciwszym sposobem oddania czci pomordowanym, jest zachowanie ciszy, bo wszelkie wyja\u015bnienia brzmi\u0105 trywialnie. Niekt\u00f3rzy \u017bydzi b\u0119d\u0105 raczej pami\u0119ta\u0107 oboj\u0119tno\u015b\u0107 wielu (nie wszystkich! ) Polak\u00f3w wobec tragedii \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w i b\u0119d\u0105 pami\u0119ta\u0107 Abram\u00f3w Grynberg\u00f3w.<\/p>\n
Okaleczone narody<\/b><\/p>\n
A dzieje si\u0119 tak z powodu monstrualnego psychicznego okaleczenia narodu \u017cydowskiego przez holocaust. Oto w \u015brodku Europy, przez kilka lat, gin\u0105\u0142 ca\u0142y nar\u00f3d i prawie nikt nie pokwapi\u0142 si\u0119 z pomoc\u0105. Nie pos\u0142ali swej pot\u0119\u017cnej floty powietrznej dla zbombardowania linii kolejowych do O\u015bwi\u0119cimia zachodni alianci (pisze o tym Steiner) , nie reagowa\u0142y na dok\u0142adne raporty polskiego podziemia rz\u0105dy w Londynie i Waszyngtonie (pisze o tym Steiner) , nie chcieli wierzy\u0107 w planow\u0105 masakr\u0119 bogaci i wp\u0142ywowi \u017bydzi z Londynu, Nowego Jorku, Montrealu. To przecie\u017c dlatego mandatariusz \u017cydostwa polskiego, Szmuel Zygielbojm, pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo w Londynie, protestuj\u0105c przeciwko oboj\u0119tno\u015bci Zachodu. Wi\u0119c gdy wojna dobieg\u0142a kresu, zacz\u0119\u0142o si\u0119 — i w przypadku Aarona Kendala trwa nadal — poszukiwanie winnych. Hitlerowcy ponie\u015bli konsekwencje. Alianci byli daleko. Polacy byli \u015bwiadkami zag\u0142ady.<\/p>\n
Nie pomagaj\u0105 t\u0142umaczenia, \u017ce Polacy — uwa\u017cani przez Niemc\u00f3w za element trudny do opanowania — byli nast\u0119pni na li\u015bcie do eksterminacji. Niekt\u00f3rzy \u017bydzi, za\u015b obecnie ju\u017c ich dzieci, potrzebuj\u0105 protezy psychicznej, aby sobie samym wyt\u0142umaczy\u0107, jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich \u017byd\u00f3w posz\u0142a na zatracenie, za\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie-\u017byd\u00f3w prze\u017cy\u0142a. Ano, m\u00f3wi\u0105, bo to dzia\u0142o si\u0119 w Polsce, a wiadomo jacy s\u0105 Polacy — nie darmo Hitler kaza\u0142 budowa\u0107 obozy \u015bmierci w\u0142a\u015bnie tam.<\/p>\n
Nic to, \u017ce francuski rz\u0105d Vichy w\u0142asnymi \u015brodkami gorliwie wysy\u0142a\u0142 francuskich \u017byd\u00f3w do gazu (niech\u017ce Francuzi t\u0142umacz\u0105 si\u0119 sami, nam nic do tego) , nic to, \u017ce w\u015br\u00f3d najokrutniejszych kat\u00f3w polskich \u017byd\u00f3w by\u0142 \u017byd Chaim Rumkowski, prezydent \u0142\u00f3dzkiego getta, kt\u00f3ry wys\u0142a\u0142 na zag\u0142ad\u0119 swoich wsp\u00f3\u0142plemie\u0144c\u00f3w i zdo\u0142a\u0142 zgromadzi\u0107 wielki maj\u0105tek (by\u0142y i \u017cydowskie hieny! ), do czasu gdy i jego hitlerowcy zlikwidowali. W sprawie Rumkowskiego niech\u017ce sami \u017bydzi t\u0142umacz\u0105 si\u0119 przed sob\u0105, nam nic do tego. Dla wielu \u017byd\u00f3w wa\u017cniejsze jest to, \u017ce Polacy mogli uratowa\u0107 znacznie wi\u0119cej \u017cydowskich wsp\u00f3\u0142obywateli, gdyby istotnie bardzo tego chcieli.<\/p>\n
Co do tego \u017bydzi maj\u0105 racj\u0119. Opowiada\u0142a mi w Warszawie Teresa Prekerowa, wyr\u00f3\u017cniona tytu\u0142em Sprawiedliwej W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata, i\u017c uda\u0142o si\u0119 jej uratowa\u0107 tylko trzech \u017byd\u00f3w z warszawskiego getta, cho\u0107 mog\u0142aby uratowa\u0107 nawet trzydziestu, gdyby znalaz\u0142a odwa\u017cnych, kt\u00f3rym mog\u0142aby uciekinier\u00f3w przekaza\u0107. Lecz odwa\u017cni nie rodz\u0105 si\u0119 na kamieniu, zw\u0142aszcza w obliczu \u015bmierci. I tak by\u0142o w Polsce sporo ludzi odwa\u017cnych. Lecz znacznie wi\u0119cej — a jest to normalne — by\u0142o ludzi boja\u017aliwych, b\u0105d\u017a oboj\u0119tnych. I niestety, byli r\u00f3wnie\u017c ludzie \u017bydom wrodzy.<\/p>\n
Z drugiej strony, polski nar\u00f3d te\u017c wyszed\u0142 z wojny straszliwie okaleczony. Pierwszy stawi\u0142 czo\u0142o hitlerowcom, lecz zamiast obiecanej pomocy z Zachodu dosta\u0142 n\u00f3\u017c w plecy od Sowiet\u00f3w, wyewakuowa\u0142 — przez Rumuni\u0119, przez Kazachstan, Turkiestan i Iran — wielk\u0105 armi\u0119 na Zach\u00f3d, wojsko walczy\u0142o znakomicie, lecz w 1945 roku alianci g\u0142adko oddali Polsk\u0119 Stalinowi, po czym tacy bohaterowie, jak genera\u0142 Nil-Fieldorf lub rotmistrz Pilecki, byli skazywani na \u015bmier\u0107 pod monstrualnym zarzutem wsp\u00f3\u0142pracy z gestapo. C\u00f3\u017c dziwnego, \u017ce my te\u017c jeste\u015bmy znerwicowani? Prof. Jerzy Szacki tak opisuje jeden z objaw\u00f3w naszej nerwicy: „Polak\u00f3w, kompleks ni\u017cszo\u015bci powoduje, \u017ce z wielk\u0105 uwag\u0105 sprawdzaj\u0105, ile razy kto\u015b zamie\u015bci cho\u0107by wzmiank\u0119 o nich. Musz\u0105 nieustannie kontrolowa\u0107, czy si\u0119 ich docenia. ” Dok\u0142adnie to samo, lecz w jeszcze wy\u017cszym stopniu, dotyczy \u017byd\u00f3w. Niepr\u0119dko obie strony wylecz\u0105 si\u0119 z tej nerwicy.<\/p>\n
Marek Edelman, ostatni z \u017cyj\u0105cych dow\u00f3dc\u00f3w powstania w getcie warszawskim (obecnie mieszka w \u0141odzi) , powiada, \u017ce gdy s\u0142yszy pytanie, czy w Polsce jest antysemityzm, stara si\u0119 przerwa\u0107 rozmow\u0119 lub wyj\u015b\u0107 z pokoju. Ja nie jestem psychiatr\u0105, m\u00f3wi Edelman, a wiem, \u017ce za chwil\u0119 b\u0119d\u0119 mia\u0142 do czynienia z objawami choroby psychicznej. Za chwil\u0119 jedna strona b\u0119dzie dowodzi\u0107, \u017ce Polacy to antysemici, kt\u00f3rzy mordowali \u017byd\u00f3w w czasie okupacji, za\u015b druga, \u017ce nie by\u0142o Polak\u00f3w antysemit\u00f3w, by\u0142y same anio\u0142ki. A przecie\u017c w ka\u017cdym narodzie znajdzie si\u0119 kilku \u015bwi\u0119tych, spora liczba porz\u0105dnych ludzi, spora liczba \u0142ajdak\u00f3w, za\u015b znaczna wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest z regu\u0142y nijaka — moralnie neutralna. To na t\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 kierowa\u0142a si\u0119 presja totalitaryzmu, pr\u00f3buj\u0105c j\u0105 z\u0142ama\u0107, bo \u0142ajdak\u00f3w \u0142ama\u0107 nie trzeba, za\u015b porz\u0105dnych ludzi z\u0142ama\u0107 si\u0119 nie da.<\/p>\n
Marek Edelman uratowa\u0142 si\u0119 z ruin getta dzi\u0119ki ludziom zwi\u0105zanym z Armi\u0105 Krajow\u0105, potem — o ile dobrze pami\u0119tam — wraz z akowcami bra\u0142 udzia\u0142 w powstaniu warszawskim, cho\u0107 do AK — o ile mnie pami\u0119\u0107 nie zawodzi — nigdy nie wst\u0105pi\u0142.<\/p>\n
* **<\/b><\/p>\n
Pisz\u0119 te s\u0142owa w pe\u0142nej \u015bwiadomo\u015bci tego, \u017ce ani jednej, ani drugiej strony nie przekonam moimi argumentami, nie sk\u0142oni\u0119 do wzajemnego zrozumienia, nie nam\u00f3wi\u0119 do przyjaznego gestu. Nie minie miesi\u0105c, nie minie rok, nast\u0119pni kandydaci na Kowalskich, po obu stronach polsko-\u017cydowskiej barykady, istniej\u0105cej ju\u017c wy\u0142\u0105cznie w psychice ludzkiej, b\u0119d\u0105 wspina\u0107 si\u0119 pod sufit. Znajdzie si\u0119 kolejny dybuk, podszywaj\u0105cy si\u0119 pod ducha niewinnie pomordowanych istwierdzi: „To na waszej ziemi zbudowano obozy \u015bmierci. Wiedzia\u0142 Hitler, co robi”. I znajdzie si\u0119 chocho\u0142 twierdz\u0105cy, \u017ce Polacy nie maj\u0105 niczego na sumieniu, a poza tym „nawet w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w s\u0105 porz\u0105dni ludzie”.<\/p>\n
Kiedy nast\u0105pi prawdziwe pojednanie polsko-\u017cydowskie? Ja ju\u017c chyba tego nie doczekam. Pewnie i dzieci naszego pokolenia nie doczekaj\u0105, bo\u015bmy zd\u0105\u017cyli ju\u017c zatru\u0107 niekt\u00f3re z nich nasz\u0105 w\u0142asn\u0105 psychoz\u0105. A mo\u017ce by\u0107 jeszcze inaczej.<\/p>\n
M\u00f3j syn, mieszkaj\u0105cy w Nowym Jorku, ucina temat ze zniecierpliwieniem: „Tato, daj mi spok\u00f3j z tym problemem polsko-\u017cydowskim. Twoi klienci, to typy zokresu kamienia \u0142upanego: wci\u0105\u017c pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 krzemiennymi siekierkami do roz\u0142upywania czaszek s\u0105siadom i wci\u0105\u017c zastanawiaj\u0105 si\u0119, czy warto wynale\u017a\u0107 ogie\u0144”.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Czy kiedykolwiek dadz\u0105 si\u0119 pogodzi\u0107? Dybuk i chocho\u0142 Jerzy Jastrz\u0119bowski W swej klasycznej pracy „J\u0119zyk i milczenie. Szkice o j\u0119zyku, literaturze i nieludzko\u015bci” George Steiner przytacza opis sceny mi\u0119dzy hitlerowcem i \u017bydem w okupowanej Polsce: „W \u0141odzi przymuszono rabina, by plu\u0142 na zw\u00f3j Tory wyj\u0119tej z Arki Przymierza. W obawie o \u017cycie, rabin pos\u0142ucha\u0142 i […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=84"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=84"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=84"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=84"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}