{"id":465,"date":"2016-08-17T08:59:58","date_gmt":"2016-08-17T06:59:58","guid":{"rendered":"http:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/?p=465"},"modified":"2016-08-17T09:01:58","modified_gmt":"2016-08-17T07:01:58","slug":"blask-rzeczypospolitej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/?p=465","title":{"rendered":"Blask Rzeczypospolitej"},"content":{"rendered":"
<\/a>

\u017ar\u00f3d\u0142o: Nieznane<\/p><\/div>\n

OSSOLI\u0143SKI W RZYMIE<\/b><\/p>\n

Blask Rzeczypospolitej<\/b><\/p>\n

Jerzy Ossoli\u0144ski<\/b><\/p>\n

REPRODUKCJA RAFA\u0141 GUZ<\/p>\n

JERZY JASTRZ\u0118BOWSKI<\/p>\n

Czy Jerzy Ossoli\u0144ski m\u00f3g\u0142 podejrzewa\u0107, \u017ce jego wjazd do Rzymu mia\u0142 sta\u0107 si\u0119 ostatnim (poza wiktori\u0105 wiede\u0144sk\u0105) triumfem Rzeczypospolitej na skal\u0119 europejsk\u0105?<\/p>\n

<\/b>Wczesnym popo\u0142udniem 27 listopada 1633 roku pose\u0142 kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa, przysz\u0142y kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoli\u0144ski, wje\u017cd\u017ca\u0142 do Rzymu z orszakiem liczonym na ponad 300 os\u00f3b.<\/p>\n

Na przedzie – dw\u00f3ch szlachcic\u00f3w, r\u0119kodajnych pos\u0142a, ubranych po polsku w at\u0142asy szkar\u0142atne. Za nimi 22 wozy okryte drogim czerwonym suknem z herbami pan\u00f3w polskich z orszaku. Nast\u0119pnie 10 wielb\u0142\u0105d\u00f3w, pokrytych oponami z karmazynowego aksamitu haftowanego w z\u0142ote li\u015bcie, prowadzonych za\u015b przez s\u0142ugi w strojach tureckich. Za nimi – czterech tr\u0119baczy w zielonych ferezjach aksamitnych. Po nich jecha\u0142o trzydziestu t\u0119go uzbrojonych kozak\u00f3w w ferezjach szkar\u0142atnych przetykanych z\u0142otem, zdobionych kitami z bia\u0142ych pi\u00f3r \u017curawi. Ossoli\u0144ski, w \u015bnie\u017cnobia\u0142ym altembasowym \u017cupanie w z\u0142ote kwiaty, z guzem diamentowym na piersiach, u boku mia\u0142 bu\u0142at oprawny w z\u0142oto i rubiny, szacowany przez rzymskich kupc\u00f3w na ogromn\u0105 sum\u0119 pi\u0119ciu tysi\u0119cy skud\u00f3w (w\u0142oskich talar\u00f3w). Jecha\u0142 na koniu o farbowanej sier\u015bci. Stajenni wiedli pi\u0119\u0107 bachmat\u00f3w tureckich o siod\u0142ach wysadzanych jeden diamentami, drugi – turkusami, trzeci – rubinami; na jednym z koni nie wida\u0107 by\u0142o rz\u0119du spod b\u0142ysku diament\u00f3w. Dwa konie, umy\u015blnie s\u0142abo podkute, gubi\u0142y na bruku z\u0142ote podkowy. Sypa\u0142y si\u0119, dzwoni\u0105c na kamieniach, ogniwa rozerwanego przypadkiem z\u0142otego \u0142a\u0144cucha. Rzymski t\u0142um szala\u0142.<\/p>\n

Celem poselstwa by\u0142o „z\u0142o\u017cenie obediencji” papie\u017cowi Urbanowi VIII przez nowo obranego kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa Waz\u0119. Poselstwa obediencyjne wyprawiane by\u0142y przez katolickich monarch\u00f3w z okazji wst\u0105pienia na tron lub z okazji wyboru papie\u017ca. W XVI wieku Rzeczpospolita wyprawi\u0142a do Rzymu dwana\u015bcie takich poselstw, w XVII wieku – tylko trzy. W opisywanym tu przypadku pose\u0142 wi\u00f3z\u0142 od kr\u00f3la pakiet spraw, jakie mia\u0142 za\u0142atwi\u0107 niejako przy okazji. By\u0142a w\u015br\u00f3d nich pro\u015bba o pomoc finansow\u0105 dla Rzeczypospolitej w zwi\u0105zku z kosztami jej wojen moskiewskich; pro\u015bba o papiesk\u0105 akceptacj\u0119 planowanej ugody z hierarchi\u0105 prawos\u0142awn\u0105 – sta\u0142e \u017ar\u00f3d\u0142o spor\u00f3w od czasu Unii Brzeskiej; pro\u015bba o rozstrzygni\u0119cie zatargu mi\u0119dzy Akademi\u0105 Krakowsk\u0105 i Towarzystwem Jezusowym, planuj\u0105cym otwarcie konkurencyjnej uczelni; wniosek o zatwierdzenie postulowanego przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 szlachty zakazu nabywania ziemi przez Ko\u015bci\u00f3\u0142; wnioski o uregulowanie sprawy dziesi\u0119cin oraz procedur apelacji do Rzymu, i kilka innych.<\/p>\n

Rzeczpospolita u szczytu pot\u0119gi<\/b><\/p>\n

<\/b>Rok zaledwie mija\u0142 od zawarcia pokoju polanowskiego z Moskw\u0105, za\u015b pi\u0119tna\u015bcie niespe\u0142na lat od dywili\u0144skiego rozejmu. Rzeczpospolita osi\u0105gn\u0119\u0142a najwi\u0119kszy w historii zasi\u0119g terytorialny – blisko milion kilometr\u00f3w kwadratowych: przez Smole\u0144sk i Witebsk si\u0119ga\u0142a a\u017c pod Wia\u017am\u0119, ku Moskwie. Zachodnia Europa ju\u017c od pokolenia \u015bledzi\u0142a z rosn\u0105cym zainteresowaniem post\u0119p „wojen smole\u0144skich”. Kolejni papie\u017ce widzieli w nich szans\u0119 na katolicyzacj\u0119 Moskwy, st\u0105d hierarchom prawos\u0142awnym – opoce „schizmy wschodniej” – byli nadzwyczaj niech\u0119tni. Ci z kolei widzieli w obrz\u0105dku \u0142aci\u0144skim „schizm\u0119 rzymsk\u0105”, w jezuitach – „\u0142owc\u00f3w dusz ludu ruskiego”, za\u015b w papie\u017cu – g\u0142\u00f3wnego heretyka w chrze\u015bcija\u0144stwie. \u015awie\u017co na tron wyniesiony W\u0142adys\u0142aw Waza – w odr\u00f3\u017cnieniu od swego ojca Zygmunta III – daleki by\u0142 od pr\u00f3b zaogniania konfliktu, pr\u00f3bowa\u0142 godzi\u0107, nie wa\u015bni\u0107. St\u0105d jednym z g\u0142\u00f3wnych punkt\u00f3w poselstwa Ossoli\u0144skiego by\u0142a pr\u00f3ba uzyskania milcz\u0105cej chocia\u017cby akceptacji papie\u017ca Urbana VIII dla planowanej ugody z „dyzunitami”.<\/p>\n

Nade wszystko jednak poselstwo by\u0142o pomy\u015blane jako demonstracja pot\u0119gi i bogactwa Rzeczypospolitej wobec Europy Zachodniej, kt\u00f3ra do Polak\u00f3w bywa\u0142a usposobiona sceptycznie. Czy szlachecka Rzeczpospolita to tak ca\u0142kiem cywilizowany, zachodni kraj? Bywa\u0142y z tym w\u0105tpliwo\u015bci. Okaza\u0142o\u015b\u0107 wjazdu mia\u0142a \u015bwiadczy\u0107 o znaczeniu monarchy i pa\u0144stwa. Wobec koncentracji dyplomat\u00f3w europejskich w \u00f3wczesnym Rzymie, miasto by\u0142o idealnym miejscem dla przeprowadzenia demonstracji. Czy Ossoli\u0144ski osi\u0105gn\u0105\u0142 \u00f3w cel?<\/p>\n

Sprzeczne opinie<\/b><\/p>\n

<\/b>„Tak \u00f3w, co po ja\u0142mu\u017cn\u0119 niegdy\u015b do W\u0142och \u015bpieszy\u0142,<\/p>\n

Z\u0142oto rzuca\u0142, nic nie wzi\u0105\u0142, a dum\u0105 roz\u015bmieszy\u0142. ”<\/p>\n

Mia\u017cd\u017c\u0105ca ocena poselstwa z ust poety, biskupa Ignacego Krasickiego, powsta\u0142a 150 lat p\u00f3\u017aniej, na fali krytyki wobec szale\u0144czej rozrzutno\u015bci magnat\u00f3w. By\u0142a to jednak ocena emocjonalna, my za\u015b potrzebujemy merytorycznej. Ot\u00f3\u017c fakt „rzucania z\u0142ota” by\u0142 bezsporny (dzi\u015b nazwaliby\u015bmy to „promocj\u0105 interes\u00f3w kraju”), natomiast zarzut, i\u017c „nic nie wzi\u0105\u0142” jest nieprawdziwy. Wzi\u0105\u0142 obietnic\u0119 subsydi\u00f3w na wojny moskiewskie i tureckie, utwierdzaj\u0105c tym opini\u0119, \u017ce Rzeczpospolita jest prawdziwym, nie za\u015b malowanym, przedmurzem chrze\u015bcija\u0144stwa w katolickim \u015bwiecie; wzi\u0105\u0142 zgod\u0119 papiestwa na pozostawienie Akademii Krakowskiej – wbrew jezuitom – w roli niekwestionowanej Alma Mater w Koronie; zabra\u0142 w drog\u0119 powrotn\u0105 przede wszystkim milczenie papie\u017ca – wbrew ostrym atakom w Kongregacji Propagandy (czyli krzewienia – J. J.) Wiary – w sprawie istnienia de facto, je\u015bli nie de iure, hierarchii prawos\u0142awnej w obr\u0119bie Rzeczypospolitej. To by\u0142a sprawa bodaj\u017ce najwa\u017cniejsza dla politycznie trze\u017awego kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa, ceni\u0105cego sobie poparcie kozaczyzny i pok\u00f3j religijny na Ukrainie. Ze spraw \u00f3wcze\u015bnie istotnych nie uda\u0142o si\u0119 uzyska\u0107 papieskiej zgody na wydanie ca\u0142kowitego zakazu nabywania ziemi przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rzeczypospolitej – ograniczenia obj\u0119\u0142y jedynie du\u017ce zakony. By\u0142 to dra\u017cliwy punkt dla wi\u0119kszo\u015bci stanu szlacheckiego, w osobliwy spos\u00f3b godz\u0105cego finansowy antyklerykalizm z kontrreformacyjn\u0105 gorliwo\u015bci\u0105 w sprawach obrz\u0105dku katolickiego.<\/p>\n

Oficjalne reakcje zagraniczne by\u0142y pozytywne. Wa\u017cne dla wsp\u00f3\u0142czesnych \u017ar\u00f3d\u0142o wiadomo\u015bci o \u015bwiecie „Gazette de France” przekaza\u0142o dok\u0142adny opis uroczysto\u015bci. Sprawozdania dla swych rz\u0105d\u00f3w przygotowali pos\u0142owie do\u017cy weneckiego, ksi\u0119cia Ferrary i wielkiego ksi\u0119cia Toskanii. Pose\u0142 francuski Charles de Blanchefort de Crequi, przebywaj\u0105cy w Rzymie od czerwca, podobno odwlek\u0142 sw\u00f3j wyjazd o kilka dni, aby zobaczy\u0107 Polak\u00f3w i Litwin\u00f3w. Lecz nas interesuje wizerunek obywateli Rzeczypospolitej w oczach \u00f3wczesnych elit europejskich.<\/p>\n

S\u0142u\u017cby dyplomatyczne ksi\u0119stw w\u0142oskich i pa\u0144stwa ko\u015bcielnego by\u0142y w\u00f3wczas wzorem profesjonalizmu. Ich oceny sytuacji w Rzeczypospolitej mo\u017cna przyj\u0105\u0107 jako sui generis miernik poziomu cywilizacji w stosunku do najwy\u017cszego w \u00f3wczesnej Europie. Upraszczaj\u0105c spraw\u0119 w spos\u00f3b brutalny: opinie w\u0142oskich dyplomat\u00f3w owego czasu przes\u0105dza\u0142y w oczach Europy, w jakiej mierze Rzeczpospolita nale\u017ca\u0142a do \u0142aci\u0144skiej, zachodniej cywilizacji, w jakiej za\u015b do „nieokrzesanej” wschodniej. Oczywi\u015bcie sarmacka szlachta uwa\u017ca\u0142a si\u0119 za opok\u0119 cywilizacji \u0142aci\u0144skiej, lecz ta opinia by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 polskiego folkloru. Wszak jeszcze w trzysta lat po triumfalnym wje\u017adzie Ossoli\u0144skiego do Rzymu, polski poeta wzdycha\u0142:<\/p>\n

„Ani to Zach\u00f3d, ani Wsch\u00f3d,<\/p>\n

Ot tak, jak gdyby\u015b stan\u0105\u0142 w drzwiach…”.<\/p>\n

Akceptacja Rzymu<\/b><\/p>\n

<\/b>Skupmy si\u0119 jednak na poselstwie Jerzego Ossoli\u0144skiego. Oficjalnie przyj\u0119te by\u0142o bardzo dobrze. Artysta Stefano della Bella sporz\u0105dzi\u0142 imponuj\u0105cy cykl akwafort pod zbiorczym tytu\u0142em „Entrata in Roma dell’ambasciatore Giorgio Ossolinski”. Przechowywane s\u0105 w Zak\u0142adzie Ikonografii Biblioteki Narodowej w Warszawie. W Bibliotece Watyka\u0144skiej za\u015b mia\u0142em okazj\u0119 przejrze\u0107 seri\u0119 zetla\u0142ych ju\u017c r\u0119kopis\u00f3w z archiwum Ottoboniano Latino. Pod dat\u0105 26. IXbre (listopada) Anno D. 1633, zapis drobny, lecz jak\u017ce charakterystyczny: „Signora Contessa Isabella Malvelli da (…) al bambino il nome di Vladislao, come quello di D(eo) G(ratia) Re di Polonia”. Arystokratyczna rodzina chrzcz\u0105ca m\u0119skiego potomka imieniem polskiego kr\u00f3la – to o czym\u015b \u015bwiadczy\u0142o. Pod dat\u0105 3. Xbre (grudnia) sze\u015b\u0107 stron opisu prezencji pos\u0142a, kt\u00f3ry „la sega di d. giorno le 22 hore (czyli na dwie godziny przed zachodem s\u0142o\u0144ca) fete la sua solenne entrata”, kt\u00f3rego ubi\u00f3r za\u015b i rynsztunek pisz\u0105cy oceni\u0142 na 20 tysi\u0119cy skud\u00f3w. Pod dat\u0105 10. Xbre pi\u0119\u0107 zetla\u0142ych stronic (to ju\u017c ostatnie lata, gdy mo\u017cna je jeszcze odczyta\u0107), opisuj\u0105cych wspania\u0142\u0105 prezencj\u0119 „L’eccelentissimo signore Giorgio Oselinsky, Conte di Thencin (Tenczyn)”, oraz „gli altri gentilhuomini Polacchi, conhabili di brocati d’oro (inni szlachcice polscy, odziani w z\u0142ociste brokaty)”.<\/p>\n

Pose\u0142 francuski, kt\u00f3rego przybycie do Rzymu poprzedzi\u0142 wjazd Ossoli\u0144skiego, nie wiedzia\u0142 chyba, i\u017c Polacy mieli za zadanie przewy\u017cszy\u0107 Francuz\u00f3w: „Gdzie tamci srebro – wy z\u0142oto, gdzie oni z\u0142oto – wy drogie kamienie, gdzie oni drogie kamienie – wy diamenty mie\u0107 b\u0119dziecie”, cytuje z w\u0142oskiego \u017ar\u00f3d\u0142a autorytatywna „Istoria dei papi” (Historia papie\u017cy). Pod tym wzgl\u0119dem poselstwo spe\u0142ni\u0142o sw\u0105 rol\u0119. Takie by\u0142y czasy i upodobania, \u017ce nawet „i cammelli, fantasticamente imbrigliati” (wielb\u0142\u0105dy przystrojone w aksamitne kapy i czepce ze z\u0142otog\u0142owiu) wywo\u0142a\u0142y raczej podziw ni\u017c \u015bmiech.<\/p>\n

Mowa godna Cycerona<\/b><\/p>\n

<\/b>3 grudnia 1633 roku papie\u017c zwo\u0142a\u0142 konsystorz publiczny, na kt\u00f3rym sze\u015bciu nowych kardyna\u0142\u00f3w otrzyma\u0142o kapelusze. W trzy dni p\u00f3\u017aniej, w obecno\u015bci papie\u017ca, siedz\u0105cego „na Majestacie” w\u015br\u00f3d kardyna\u0142\u00f3w i biskup\u00f3w, wobec arystokracji rzymskiej i zagranicznych ambasador\u00f3w, Ossoli\u0144ski wyg\u0142osi\u0142 kluczow\u0105 dla swej funkcji poselskiej mow\u0119 obediencyjn\u0105 w imieniu trzech kr\u00f3lestw, kt\u00f3re jego monarcha mia\u0142 ambicj\u0119 reprezentowa\u0107: Rzeczypospolitej, Szwecji – kt\u00f3rej mieni\u0142 si\u0119 by\u0107 prawowiernym dziedzicem – i Moskwy, na kt\u00f3rej kremlowski stolec, obsadzony ju\u017c od dwudziestu lat przez Romanowa, by\u0142 niegdy\u015b obrany przez bojar\u00f3w.<\/p>\n

Przemawiaj\u0105c wyszukan\u0105 \u0142acin\u0105, pose\u0142 wyg\u0142osi\u0142 wielk\u0105 apoteoz\u0119 Rzeczypospolitej, przetykaj\u0105c ten w\u0105tek od czasu do czasu tematem obediencji wobec papiestwa. Dominia kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa rozci\u0105ga\u0142y si\u0119, wed\u0142ug m\u00f3wcy, „od Karpat do Kaspijskiego Morza, od Lodowatego Oceanu do Morza Czarnego”. W kluczowej dla papiestwa sprawie jedno\u015bci religii Ossoli\u0144ski deklarowa\u0142, i\u017c prymat w jego narodzie dzier\u017cy religia katolicka, kt\u00f3ra jednak wsp\u00f3\u0142istnie\u0107 musi z obrz\u0105dkami „braci”: „A chocia\u017c dzi\u015b (…) mi\u0142o\u015bci braterskiej cokolwiek pob\u0142a\u017ca\u0107 si\u0119 zdamy (…) trwa\u0142o\u015b\u0107 ojczyzny i ustaw naszych na ca\u0142o\u015bci jednej religii opieramy”. Znacz\u0105co doda\u0142 r\u00f3wnie\u017c, kieruj\u0105c te s\u0142owa do papie\u017ca, i\u017c \u017carliwo\u015b\u0107 religijna Polak\u00f3w i Litwin\u00f3w „dor\u00f3wnywa\u0142a skrz\u0119tno\u015bci biskup\u00f3w i zas\u0142u\u017cy\u0142a sobie tak od nich, jak od Twego apostolskiego pos\u0142a publicznie podzi\u0119kowania”.<\/p>\n

Papie\u017c uzna\u0142 mow\u0119 Polaka za wart\u0105 ust Cycerona („un discorso che Urbano VIII giudic\u00f3 degno di un Cicerone”). Wielokrotnie drukowana, przez pokolenia s\u0142u\u017cy\u0142a w szko\u0142ach Rzeczypospolitej jako materia\u0142 pomocniczy do nauki retoryki \u0142aci\u0144skiej.<\/p>\n

Od retoryki do praktyki<\/b><\/p>\n

<\/b>W oczach wsp\u00f3\u0142czesnych poselstwo Ossoli\u0144skiego musia\u0142o jawi\u0107 si\u0119 jako wa\u017cna demonstracja pot\u0119gi Rzeczypospolitej i triumf jej dyplomacji. Sam pose\u0142 w nast\u0119pnym roku dosta\u0142 od Habsburga tytu\u0142 ksi\u0119cia cesarstwa. W 1637 roku otrzyma\u0142 od kr\u00f3la podkanclerstwo, w 1643 za\u015b piecz\u0119\u0107 kanclerza wielkiego koronnego i trzecie – po marsza\u0142kach – krzes\u0142o w senacie. Zgromadzi\u0142 wielki maj\u0105tek. Jego tytulatura z okresu kanclerstwa zawiera dziesi\u0119\u0107 bogatych starostw otrzymanych za zas\u0142ugi od kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa. Lecz sp\u00f3jrzmy na niezamierzone nast\u0119pstwa poselstwa w szerszym wymiarze, poczynaj\u0105c od stosunk\u00f3w mi\u0119dzy Warszaw\u0105 i Stolic\u0105 Apostolsk\u0105.<\/p>\n

Ossoli\u0144ski wje\u017cd\u017ca\u0142 do Rzymu w okresie ci\u0119\u017ckiego kryzysu papiestwa i og\u00f3lnie katolicyzmu w Europie. Szala\u0142a wojna trzydziestoletnia. 14 listopada 1633 roku protestanckie wojska z Weimaru zdoby\u0142y katolick\u0105 Ratyzbon\u0119. Austria Habsburg\u00f3w znalaz\u0142a si\u0119 w niebezpiecze\u0144stwie: grozi\u0142o jej odci\u0119cie od katolickiej Bawarii Wittelsbach\u00f3w. Watyka\u0144skie r\u0119kopisy z biblioteki Chigi z owych tygodni pe\u0142ne s\u0105 przera\u017cenia w opisach czyn\u00f3w saskiego ksi\u0119cia „Bernardo di Vaimar” (Bernhard von Sachsen-Weimar). Na umocnienie s\u0142ynnego Zamku \u015awi\u0119tego Anio\u0142a (ostatecznego schronienia papie\u017cy w Rzymie) Urban VIII wyda\u0142 800 tysi\u0119cy talar\u00f3w. Papie\u017c przyjmowa\u0142 poselstwo Rzeczypospolitej g\u0142\u00f3wnie z uwagi na rol\u0119 polskiego kr\u00f3la w kontek\u015bcie walk religijnych w Europie. W czasie, gdy t\u0142um rzymski opowiada\u0142 o bogactwie Polak\u00f3w, kuria rzymska sk\u0142ania\u0142a si\u0119 ku opinii, i\u017c kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw by\u0142 „cosi tiepido in fatto di religione” (letni w sprawach religii). Podejrzewano, \u017ce d\u0105\u017cy do oficjalnego uznania „schizmy wschodniej” za prawowit\u0105 religi\u0119 ludu prawos\u0142awnego. Czy wp\u0142ywy Rzymu, nadw\u0105tlone ju\u017c w zachodniej Europie, mia\u0142y za\u0142ama\u0107 si\u0119 te\u017c na wschodzie?<\/p>\n

Wczesn\u0105 wiosn\u0105 1636 roku w Warszawie miejsce przyjaznego kr\u00f3lowi nuncjusza Onorato Viscontiego zaj\u0105\u0142 wojowniczy arcybiskup Awinionu Mario Filonardi. Dow\u00f3dca obrony papieskiego Awinionu przed Francuzami lepiej czu\u0142 si\u0119 w p\u00f3\u0142pancerzu, ni\u017c w sutannie. Do Warszawy przywozi\u0142 pakiet instrukcji Kongregacji Propagandy Wiary.<\/p>\n

W centrum kontrowersji znalaz\u0142a si\u0119 ugodowa polityka kr\u00f3la wobec prawos\u0142awnych mieszka\u0144c\u00f3w Rzeczypospolitej, maj\u0105ca na celu wskrzeszenie hierarchii cerkiewnej na mocy ugody Puncta pacificationis (punkt\u00f3w uspokojenia). Plany kr\u00f3lewskie wywo\u0142a\u0142y ostre sprzeciwy Kongregacji Propagandy Wiary, watyka\u0144skiego Sekretariatu Stanu, jak i samego Urbana VIII. W swych pierwszych raportach do Rzymu nuncjusz Filonardi pisa\u0142, \u017ce owe punkty uspokojenia by\u0142y ju\u017c realizowane, jako \u017ce kr\u00f3l ze wszech si\u0142 stara\u0142 si\u0119 nie dopu\u015bci\u0107 do wojny domowej. Filonardi mia\u0142 przeciwdzia\u0142a\u0107 pr\u00f3bie zamazania konfliktu z prawos\u0142awiem.<\/p>\n

Konflikt nuncjusza z kr\u00f3lem<\/b><\/p>\n

<\/b>Znakomitym obserwatorem \u00f3wczesnej sceny politycznej by\u0142 kanclerz litewski Albrycht Stanis\u0142aw Radziwi\u0142\u0142. W swym „Memoriale rerum gestarum in Polonia” (Pami\u0119tniku o dziejach w Polsce, t\u0142um. A. Przybo\u015b i R. \u017belewski) dygnitarz \u00f3w zamie\u015bci\u0142 opis konfliktu w jego ko\u0144cowej fazie, tu\u017c po powierzeniu przez kr\u00f3la wielkiej piecz\u0119ci koronnej Jerzemu Ossoli\u0144skiemu. Pod dat\u0105 11 marca 1643 roku, czytamy:<\/p>\n

„Nuncjusz post\u0119powa\u0142 z kr\u00f3lem niegrzecznie, bo gdy kr\u00f3l \u017cywi\u0142 uraz\u0119 do papie\u017ca z powodu odm\u00f3wienia szat kardynalskich Viscontiemu, ongi legatowi w Polsce, on j\u0105 powi\u0119kszy\u0142; w listach, kt\u00f3re zosta\u0142y przej\u0119te i przeczytane, nazywa\u0142 kr\u00f3la protektorem heretyk\u00f3w i schizmatyk\u00f3w (…). Senat wykoncypowa\u0142 pismo do papie\u017ca, aby odwo\u0142a\u0142 nuncjusza i przys\u0142a\u0142 innego”. Ju\u017c 27 marca pod listem podpisali si\u0119, mi\u0119dzy innymi, prymas Maciej \u0141ubie\u0144ski, biskupi pozna\u0144ski, przemyski i \u0142ucki – Andrzej Szo\u0142drski, Aleksander Trzebi\u0144ski i Andrzej Gembicki, hetman wielki koronny Stanis\u0142aw Koniecpolski, kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoli\u0144ski…<\/p>\n

W sierpniu za\u015b tego\u017c roku Radziwi\u0142\u0142 notuje, \u017ce gniew kr\u00f3la do papie\u017ca „zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 przeciw nuncjuszowi, kt\u00f3rego pilnowa\u0142a stra\u017c kr\u00f3lewska, by nie dopu\u015bci\u0107 do niego \u017cadnego cz\u0142owieka czy sprawy”. W celu postawienia przed zamkiem warszawskim kolumny ku czci swego ojca Zygmunta III, kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw „wykupi\u0142 domy naprzeciw klasztoru bernardynek, ale nuncjusz zuchwale zakaza\u0142 swym interdyktem burzenia zakupionych kamienic. Kr\u00f3l przeciwnie, rozkaza\u0142 je rozebra\u0107. O\u015bmieszony nuncjusz pr\u00f3bowa\u0142 przeprasza\u0107, jednak nie zosta\u0142 wi\u0119cej dopuszczony przed oblicze kr\u00f3la. Odprawiony niezbyt wdzi\u0119cznie, powr\u00f3ci\u0142 do Rzymu”.<\/p>\n

Przedstawiony powy\u017cej konflikt przekracza chyba granice dzisiejszej wyobra\u017ani. Urban VIII a Jan Pawe\u0142 II, nuncjusz Mario Filonardi a nuncjusz J\u00f3zef Kowalczyk (wyobra\u017amy sobie dzi\u015b nuncjusza apostolskiego trzymanego w areszcie domowym w Warszawie!), polityka Watykanu wobec Ko\u015bcio\u0142\u00f3w wschodnich w\u00f3wczas i dzi\u015b – s\u0105 to sprawy niepor\u00f3wnywalne. Niepor\u00f3wnywalne jest r\u00f3wnie\u017c \u015bmiertelne staczanie si\u0119 szlacheckiej Rzeczypospolitej w ci\u0105gu kilku zaledwie dekad od najwy\u017cszego punktu pot\u0119gi i chwa\u0142y, osi\u0105gni\u0119tego w okresie poselstwa Ossoli\u0144skiego.<\/p>\n

P\u00f3\u0142wiecze kl\u0119sk<\/b><\/p>\n

<\/b>Zaplanowana przez kr\u00f3la ugoda z Cerkwi\u0105 prawos\u0142awn\u0105 w Rzeczypospolitej ostatecznie nie nast\u0105pi\u0142a. Rozmach wojenny Rzeczypospolitej grz\u0105z\u0142 za\u015b w najmniej potrzebnym kierunku i miejscu – na Ukrainie.<\/p>\n

Jeszcze w grudniu 1637 roku hetman polny koronny Miko\u0142aj Potocki rozsieka\u0142 bunt kozacki pod Kumejkami i Borowic\u0105; jeszcze w nast\u0119pnym roku sejm Rzeczypospolitej ograniczy\u0142 liczb\u0119 kozak\u00f3w regestrowych (czyli pozostaj\u0105cych na \u017co\u0142dzie kr\u00f3lewskim) do zaledwie sze\u015bciu tysi\u0119cy, pozosta\u0142\u0105 za\u015b mas\u0119 zlekcewa\u017cy\u0142, nazywaj\u0105c j\u0105 „ch\u0142opstwem w czer\u0144 obr\u00f3conym”. Pos\u0142owie szlacheccy nie\u015bwiadomie kr\u0119cili powrozy na szyje swoje i swych nast\u0119pc\u00f3w. 1648 – powstanie Bohdana Chmielnickiego; 1652 – pierwsze zerwanie sejmu przez pojedynczego pos\u0142a i wojna z Moskw\u0105, tym razem ju\u017c bez sukces\u00f3w, za to ze straszn\u0105 kl\u0119sk\u0105 od szabel Kozak\u00f3w i Moskali pod Batohem; 1655 – najazd szwedzki; 1657 – pierwszy plan rozbioru Rzeczypospolitej, dyskutowany w Radnot w Siedmiogrodzie przez pos\u0142\u00f3w brandenburskich, szwedzkich oraz Siedmiogrodzian, kt\u00f3rzy pod wodz\u0105 Rakoczego pr\u00f3bowali – nieudolnie, na szcz\u0119\u015bcie – plan wcieli\u0107 w \u017cycie; wygasanie stuletniej koniunktury eksportowej od drugiej dekady stulecia, za\u015b jej katastrofalne za\u0142amanie w po\u0142owie wieku, gdy Szwedzi zablokowali Gda\u0144sk, za\u015b Moskwa zacz\u0119\u0142a eksportowa\u0107 w\u0142asne zbo\u017ce przez Archangielsk; ponownie wojna moskiewska, wreszcie w 1686 roku, w trzy lata po wiktorii wiede\u0144skiej, upokarzaj\u0105cy i wymuszony przez Moskw\u0119 „wieczny pok\u00f3j”, na mocy kt\u00f3rego kr\u00f3l zrzeka\u0142 si\u0119 na rzecz cara w\u0142adzy nad ludem prawos\u0142awnym, czyli nad jedn\u0105 trzeci\u0105 ludno\u015bci Rzeczypospolitej. Jan III p\u0142aka\u0142 podpisuj\u0105c pergamin, i trudno dziwi\u0107 si\u0119 \u0142zom kr\u00f3lewskim: zachodzi\u0142o s\u0142oneczko Rzeczypospolitej, zachodzi\u0142o na trzysta lat.<\/p>\n

Takie by\u0142o polskie p\u00f3\u0142wiecze od zako\u0144czenia triumfalnego poselstwa przez Jerzego Ossoli\u0144skiego. Samo poselstwo oczywi\u015bcie kl\u0119sk na Polsk\u0119 nie sprowadzi\u0142o. Tak po prostu zdeterminowany by\u0142 bieg historii. Jest to, jak s\u0105dz\u0119, klasyczny przyk\u0142ad procesu historycznego, kompletnie zakrytego dla oczu uczestnik\u00f3w. Czy\u017c Ossoli\u0144ski m\u00f3g\u0142 podejrzewa\u0107, i\u017c jego wjazd do Rzymu mia\u0142 sta\u0107 si\u0119 nie tylko najwy\u017cszym, lecz r\u00f3wnie\u017c ostatnim (wiktoria wiede\u0144ska by\u0142a znakomitym, lecz ca\u0142kiem przypadkowym wyj\u0105tkiem w tej mierze) triumfem Rzeczypospolitej na skal\u0119 europejsk\u0105? Czy\u017c m\u00f3g\u0142 podejrzewa\u0107, jak szybko rozsypie si\u0119 dorobek materialny jego samego oraz brata Krzysztofa? Wspania\u0142y zamek Krzy\u017ctop\u00f3r w Uje\u017adzie, wzniesiony przez Krzysztofa, a zrujnowany przez Szwed\u00f3w wkr\u00f3tce po uko\u0144czeniu, nigdy nie zosta\u0142 odbudowany. Jerzy wzni\u00f3s\u0142 dla siebie wykwintny pa\u0142ac w Warszawie, podobno na terenie dzisiejszego Parku Saskiego. Nawet fundamenty si\u0119 nie zachowa\u0142y. We w\u0142oskim leksykonie powszechnym (Lessico Universale Italiano) naszemu bohaterowi po\u015bwi\u0119cono kr\u00f3tk\u0105 notk\u0119 i jedno zdanie o poselstwie przeze\u0144 prowadzonym. Natomiast nota biograficzna o J\u00f3zefie Maksymilianie Ossoli\u0144skim (1748-1826), za\u0142o\u017cycielu Biblioteki Ossoli\u0144skich, jest dwukrotnie d\u0142u\u017csza. I chyba s\u0142usznie.<\/p>\n

Historia zdeterminowana? <\/b><\/p>\n

<\/b>Jest to herezja, od jakiej ka\u017cdy historyk ucieka. Jako niehistoryk, mog\u0119 si\u0119 nad ni\u0105 zastanowi\u0107. Najstraszniejsze burze z kl\u0119sk\u0105 gradobicia zdarzaj\u0105 si\u0119 wszak pod koniec s\u0142onecznego dnia. Najciemniej za\u015b jest tu\u017c przed brzaskiem.<\/p>\n

Gdy czytam niekt\u00f3rych publicyst\u00f3w, zazdroszcz\u0119 mistrzostwa w pos\u0142ugiwaniu si\u0119 polszczyzn\u0105, lecz widz\u0119 obraz kraju malowany czerni\u0105 i sepi\u0105, rozbe\u0142tany \u017c\u00f3\u0142ci\u0105. J\u0119k umieraj\u0105cej warstwy inteligenckiej, do kt\u00f3rej sam chcia\u0142bym si\u0119 zalicza\u0107? Z drugiej strony, polityczni troglodyci, g\u0142odni taniego aplauzu, awanturuj\u0105 si\u0119 w sprawie procedury obediencyjnej w stosunku do Brukseli. Wol\u0105 sta\u0107 w drzwiach? W pa\u017adzierniku czyta\u0142em wyniki badania opinii publicznej: 90 procent respondent\u00f3w widzia\u0142o tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i najbli\u017csz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 Polski w ciemnych barwach. Wielu chce emigrowa\u0107. Potem za\u015b si\u0119gam do g\u0142upich autor\u00f3w angielskich, ameryka\u0144skich, kanadyjskich, w g\u0142upich pismach, takich jak „Wall Street Journal”, „New York Times”, „Economist”, „The Globe and Mail”. Niekt\u00f3rzy z nich bezwstydnie zalecaj\u0105 inwestowanie w polskie papiery warto\u015bciowe, jako najbardziej obiecuj\u0105ce w naszym rejonie Europy. Polski z\u0142oty idzie w g\u00f3r\u0119. Dlaczego? Mo\u017ce istotnie najciemniej jest przed brzaskiem?<\/p>\n

Dzi\u0119kuj\u0119: ks. nuncjuszowi abp. J\u00f3zefowi Kowalczykowi za u\u0142atwienie mi dost\u0119pu do archiw\u00f3w Biblioteki Watyka\u0144skiej; profesorom Teresie Chynczewskiej-Hennelowej, Antoniemu M\u0105czakowi i Wojciechowi Tygielskiemu za \u0142askawe rady i teksty; dr. Tomaszowi Makowskiemu za udost\u0119pnienie mi bez ogranicze\u0144 swej pracy „Poselstwo Jerzego Ossoli\u0144skiego”, Warszawa, 1996.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

OSSOLI\u0143SKI W RZYMIE Blask Rzeczypospolitej Jerzy Ossoli\u0144ski REPRODUKCJA RAFA\u0141 GUZ JERZY JASTRZ\u0118BOWSKI Czy Jerzy Ossoli\u0144ski m\u00f3g\u0142 podejrzewa\u0107, \u017ce jego wjazd do Rzymu mia\u0142 sta\u0107 si\u0119 ostatnim (poza wiktori\u0105 wiede\u0144sk\u0105) triumfem Rzeczypospolitej na skal\u0119 europejsk\u0105? Wczesnym popo\u0142udniem 27 listopada 1633 roku pose\u0142 kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa, przysz\u0142y kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoli\u0144ski, wje\u017cd\u017ca\u0142 do Rzymu z orszakiem liczonym […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/465"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=465"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/465\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":469,"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/465\/revisions\/469"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=465"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=465"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.jerzyjastrzebowski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=465"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}